Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası

Bəzən peşə sadəcə bir seçim olmur. O, taleyə çevrilir. Elə insanlar var ki, onların həyatı yalnız şəxsi uğur hekayəsi deyil, bütöv bir mədəniyyətin, bir xalqın yaddaşının davamı kimi formalaşır. AMEA-nın müxbir üzvü, Azərbaycan Dizaynerlər İttifaqının üzvü, professor Ərtegin Salamzadə üçün memarlıq məhz belə bir tale, belə bir miras olmuşdur.  O, yalnız bir memar kimi deyil, həm də böyük bir elmi ənənənin davamçısı kimi formalaşmışdır.

Azərbaycan memarlıq irsinin qorunması və yaşadılması sahəsində mühüm xidmətləri olan Ərtegin Salamzadə, görkəmli memarlıq tədqiqatçısı Əbdülvahab Salamzadənin layiqli davamçısı kimi tanınır. Bu ənənənin təməlində isə Azərbaycan memarlıq tarixinin görkəmli simalarından biri olan akademik Əbdülvahab Salamzadə dayanmışdır. Azərbaycan memarlıq tarixinin araşdırılması, qədim abidələrin elmi şəkildə öyrənilməsi və milli memarlıq məktəblərinin tədqiqi sahəsində mühüm xidmətlər göstərmiş Əbdülvahab Salamzadə uzun illər ərzində memarlıq tariximizin sistemli şəkildə öyrənilməsinə böyük töhfələr vermişdir. Onun əsərləri Azərbaycan memarlıq elminin əsas qaynaqlarından biri hesab olunur. Əbdülvahab Salamzadə öz istedadı və biliyi ilə çox böyük elmi və mənəvi mühit yaratmışdır.

Belə bir mühitdə böyüyən Ərtegin Salamzadə uşaqlıq illərindən etibarən memarlıq irsinin xüsusi atmosferi ilə əhatələnmişdir. O, qədim abidələrin daşlarında gizlənən tarixi duymağı, ornamentlərin səssiz dilini anlamağı erkən yaşlarından öyrənmişdir. Bu təsir onun həyat yolunun müəyyənləşməsində mühüm rol oynamışdır. Dəyərli elm adamı Ərtegin Salamzadə atasının qoyduğu elmi təməllər üzərində yüksələrək, Azərbaycan memarlıq abidələrinin qorunması, bərpası və müasir dövrə inteqrasiyası istiqamətində, ümumilikdə isə sənətşünaslıq tarixində mühüm işlər görmüşdür. Əgər Əbdülvahab Salamzadə memarlıq abidələrini elmi baxımdan “oxuyan”, onların tarixini və semantikasını araşdıran alim idisə, Ərtegin Salamzadə bu irsi praktik müstəvidə yaşadan memar kimi çıxış etmişdir. Onun fəaliyyətində əsas diqqət tarixi abidələrin yalnız qorunmasına deyil, həm də onların müasir cəmiyyət üçün funksional və mənəvi dəyərinin saxlanmasına yönəlmişdir. Atadan oğula keçən bu elmi və peşəkar xətt Azərbaycan memarlıq tarixində xüsusi bir ənənə kimi qiymətləndirilə bilər. Bu ənənə həm keçmişin dərin elmi təhlilini, həm də onun gələcəyə ötürülməsi məsuliyyətini özündə birləşdirir. Belə yanaşma memarlıq irsinin sadəcə keçmişin yadigarı kimi deyil, yaşayan və inkişaf edən mədəni sərvət kimi qəbul edilməsinə xidmət edir.

Atasının elmi dünyasında böyüyən Ərtegin Salamzadə daşların dilini, ornamentlərin səssiz hekayəsini erkən yaşlarından duymağı öyrənmişdir. Əgər Əbdülvahab Salamzadə qədim abidələri araşdıraraq onların gizli mənalarını üzə çıxarırdısa, Ərtegin Salamzadə həmin abidələrin taleyini qorumağı öz öhdəsinə götürmüşdür. O, tarixə baxmaqla kifayətlənməmişdir. Bununla yanaşı, onu yaşatmağa çalışmışdır. Onun fəaliyyəti yalnız bir peşə seçimi deyil, eyni zamanda nəsildən-nəslə ötürülən elmi və mənəvi mirasın təzahürüdür.

Ərtegin Salamzadənin fəaliyyətində memarlıq yalnız tikinti deyil, həm də yaddaşdır. Hər bərpa olunan abidə keçmişlə bu gün arasında qurulan bir körpüdür. Hər qorunan daş, hər saxlanılan forma milli kimliyin bir parçasıdır. Çünki tarixi abidələr sadəcə daşdan ibarət deyil. Onlar xalqın düşüncəsini, estetik dünyasını, dini və fəlsəfi baxışlarını özündə yaşadan canlı tarix nümunələridir. Ərtegin Salamzadə bu məsuliyyəti dərindən anlayaraq memarlıq irsinin gələcək nəsillərə çatdırılması yolunda çox mühüm bir missiya həyata keçirir.

Ərtegin Salamzadənin fəaliyyətində diqqəti cəlb edən əsas məqamlardan biri də ənənə ilə novatorluq arasında tarazlıq yaratmaq bacarığıdır. O, qədim memarlıq irsini kor-koranə təkrarlamağın tərəfdarı deyil. Əksinə, milli memarlıq ənənələrinin müasir memarlıq düşüncəsi ilə uyğunlaşdırılmasını vacib hesab edir. Bu yanaşma milli memarlığın inkişafına yeni nəfəs gətirir. Ərtegin Salamzadə Azərbaycan memarlıq irsinin müasir dövrdə yaşadılması missiyasını davam etdirir. Onun fəaliyyəti göstərir ki, memarlıq irsi yalnız keçmişin yadigarı deyil, həm də gələcəyin mədəni təməlidir.

Ərtegin Salamzadənin elmi fəaliyyəti Azərbaycan sənətşünaslığının inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsində mühüm rol oynamışdır. Onun tədqiqatlarında təsviri sənət, dekorativ-tətbiqi sənət və memarlıq elminin nəzəri-metodoloji problemləri geniş şəkildə araşdırılmışdır. Aparılan araşdırmalar nəticəsində həm də Azərbaycan sənətşünaslıq fikrinin təkamülü XX əsrin mədəni-tarixi və estetik prosesləri kontekstində izlənilmiş, milli sənətşünaslıq məktəbinin formalaşmasına təsir edən qlobal, regional və lokal amillər müəyyən edilmişdir.

Tədqiqatçının elmi yeniliklərindən biri də tarixi sənətşünaslığın problemlərinin araşdırılmasında dəqiq elmlərin metodlarından istifadə etməsidir. Sistemli üçlüklər metodunun tətbiqi nəticəsində incəsənətin öyrənilməsinə yeni mədəni-tarixi yanaşma formalaşdırılmış, Azərbaycan incəsənət tarixinin empirik və təsviredici mərhələdən izahedici mərhələyə keçid imkanları göstərilmişdir.

Ərtegin Salamzadənin son illərdəki mühüm nailiyyətlərindən biri də Azərbaycanda yeni elm sahəsi hesab olunan türkoloji sənətşünaslığın formalaşdırılması istiqamətində apardığı tədqiqatlardır. Onun araşdırmalarında türk incəsənəti tarixinin ümumi dövrləşmə prinsiplərinin metodoloji əsasları işlənilmiş, Azərbaycan və türk sənətində ortaq arxetipik xüsusiyyətlər daşıyan motivlər, kompozisiyalar, formalar və rəmzlər elmi şəkildə təhlil edilmişdir.

Bu gün Ərtegin Salamzadənin adı çəkiləndə təkcə bir memar, bir sənətşünas deyil, bütöv bir elmi ənənənin davamçısı göz önünə gəlir. Atadan oğula ötürülən bu miras sadəcə bilik deyil. Bu, bir baxış, bir dünyagörüşü, məsuliyyət hissi və milli yaddaşa bağlılıqdır. Çünki bəzi miraslar var ki, onlar yalnız qorunmur, həm yaşadılır, həm inkişaf etdirilir, həm də yeni nəsillərə ötürülür. Salamzadələr ailəsinin memarlıq sahəsində yaratdığı elmi və mənəvi ənənə də məhz belə bir irsdir. Bu irs Azərbaycan memarlıq tarixinin yalnız keçmişini deyil, həm də gələcəyini yaşadan mühüm dəyərlərdən biridir. Çünki tarix yalnız kitablarda yazılmır. Tarix bəzən daşlarda yaşayır. O daşları qoruyan insanlar isə zaman keçsə də xalqın yaddaşında yaşayırlar. Ərtegin Salamzadənin fəaliyyəti də yalnız fərdi uğur deyil, həm də milli memarlıq irsinin qorunması yolunda davam edən bir missiyanın mühüm hissəsidir. 

Brilyant Cəfərli, AMEA Naxçıvan Bölməsi İncəsənət, Dil və Ədəbiyyat İnstitutu Memarlıq, şəhərsalma və abidələrin bərpası şöbəsinin elmi işçisi

© Bütün hüquqlar qorunur. Xəbərlərdən istifadə edərkən www.science.gov.az saytına istinad zəruridir.