Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Azərbaycan dilinin tarixi şöbəsində yeni bir fundamental əsər ərsəyə gəlib. Dilçilik İnstitutu tərəfindən nəşr olunan, filologiya elmləri doktoru Aynur Paşayevanın müəllifi olduğu “XV əsr Azərbaycan ədəbi dili” monoqrafiyası ana dilimizin tarixi inkişaf mərhələlərini öyrənmək baxımından mühüm elmi əhəmiyyət daşıyan sanballı tədqiqat əsəridir. Kitabda Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətlərinin mövcud olduğu bir dövrdə Azərbaycan dilinin dövlət dili səviyyəsinə yüksəlməsi, Təbriz şivəsinin ədəbi dilin formalaşmasındakı rolu və dövrün görkəmli şairlərinin yaradıcılığındakı dil xüsusiyyətləri geniş şəkildə işıqlandırılır. Müəllif bu tarixi mərhələni yalnız siyasi və mədəni kontekstlə məhdudlaşdırmır, eyni zamanda dilin daxili inkişaf qanunauyğunluqlarını da sistemli şəkildə təhlil edir və göstərir ki, XV əsr Azərbaycan ədəbi dili artıq formalaşmış normativ xüsusiyyətlərə malik, zəngin və funksional bir dil sistemi kimi çıxış edir.

Monoqrafiyanın diqqətəlayiq cəhətlərindən biri leksik-semantik sistemin geniş material əsasında araşdırılmasıdır. Müəllif isim, sifət və feillərdən ibarət sinonim cərgələrini təhlil edərək onların yalnız lüğəvi yaxınlığını deyil, həm də üslubi və semantik fərqlərini ortaya qoyur. Məsələn, eyni məna sahəsinə daxil olan sözlərin müxtəlif kontekstlərdə fərqli emosional-ekspressiv çalarlar yaratdığı göstərilir və bu, XV əsr ədəbi dilinin incə semantik diferensiasiya imkanlarını üzə çıxarır. Eyni zamanda, müəllif sözlərin mənşə baxımından (türk, ərəb, fars komponentləri) qarşılıqlı təsirini də izləyərək dilin çoxqatlı strukturunu əsaslandırır. Bu yanaşma nəticəsində aydın olur ki, XV əsr ədəbi dili yalnız poetik ifadə vasitəsi deyil, həm də müxtəlif mədəni və dil qatlarının sintez olunduğu kompleks bir sistemdir.

Əsərdə qrammatik quruluşun təhlili də xüsusi yer tutur. Müəllif qoşmaların – xüsusilə “kimi”, “ilə”, “üzrə” kimi funksional vahidlərin semantik və sintaktik imkanlarını konkret mətn nümunələri əsasında izah edir. Bu qoşmaların cümlədə yaratdığı mənəvi münasibətlər, müqayisə, vasitə və istiqamət çalarları sistemli şəkildə şərh olunur və göstərilir ki, həmin elementlər yalnız qrammatik funksiya daşımır, eyni zamanda mətnin üslubi təşkilində mühüm rol oynayır. Bu baxımdan, əsər tarixi qrammatikanın statik təsviri ilə kifayətlənmir, dil vahidlərinin real işlənmə mexanizmini açır və onların funksional yükünü üzə çıxarır.

Müəllifin təhlillərində diqqəti cəlb edən məqamlardan biri də klassik mətnlərə istinadın sistemli və məqsədyönlü şəkildə aparılmasıdır. Şairlərin dilindən gətirilən nümunələr yalnız illustrativ xarakter daşımır, əksinə, konkret dil hadisəsinin izahı üçün analitik material kimi çıxış edir. Bu isə tədqiqatın empirik əsasını gücləndirməklə yanaşı, oxucuya XV əsr ədəbi dilinin canlı istifadəsini birbaşa mətn üzərindən izləmək imkanı yaradır. Beləliklə, monoqrafiya həm nəzəri ümumiləşdirmə, həm də faktoloji zənginlik baxımından diqqəti cəlb edir.

Nəticə etibarilə, Aynur Paşayevanın “XV əsr Azərbaycan ədəbi dili” monoqrafiyası Azərbaycan dil tarixinin mühüm bir mərhələsini hərtərəfli və elmi əsaslarla işıqlandıran dəyərli tədqiqat əsəridir. Əsər həm dilçilik, həm ədəbiyyatşünaslıq, həm də ümumilikdə humanitar elmlər sahəsində çalışan mütəxəssislər üçün etibarlı mənbə olmaqla yanaşı, ana dilimizin tarixi inkişaf yolunu anlamaq baxımından da xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.

Xədicə HEYDƏROVA, AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Azərbaycan dilinin tarixi şöbəsinin müdiri, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent

© Bütün hüquqlar qorunur. Xəbərlərdən istifadə edərkən www.science.gov.az saytına istinad zəruridir.