Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası

Azərbaycan dili – Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşının, milli kimliyinin və mənəvi irsinin əsas daşıyıcısı kimi daim diqqət mərkəzində olmuşdur. Bu dilin həm etnoqrafik, həm də elmi baxımdan öyrənilməsi, onun qədim köklərə dayanan tarixi və müasir inkişaf trayektoriyası fonunda dilçilik baxımından dəyərləndirilməsi mühüm aktuallıq kəsb edir.

Azərbaycan dili Türk dilləri ailəsinin Oğuz qoluna aiddir və bu baxımdan özünün spesifik fonetik, morfoloji və leksik xüsusiyyətləri ilə seçilir. Onun tarixi inkişaf mərhələləri – qədim türk dövrü, orta əsrlər Azərbaycan dili, klassik dövr və yeni dövr olmaqla bir neçə əsas mərhələyə bölünür. Bu mərhələlərdə dilin formalaşması, zənginləşməsi və normativləşməsi paralel şəkildə getmişdir. Əlyazmalar, tarixi sənədlər və ədəbi irs sübut edir ki, Azərbaycan dili XIII-XV əsrlərdən etibarən artıq ədəbi dil səviyyəsinə yüksəlmiş və Nizami, Xətai, Füzuli kimi dahilərin əsərlərində yüksək ifadə vasitəsi kimi möhkəmlənmişdir. Bu irs yalnız ədəbi deyil, eyni zamanda dilin strukturu, morfologiyası, sintaksisi və semantikası baxımından da zəngin bir qaynaqdır.

XX əsrdə Azərbaycan dilinin inkişafında mühüm mərhələlərdən biri sovet dövrü olmuşdur. Bu dövrdə dil həm siyasət aləti, həm də maarifləndirmə vasitəsi kimi istifadə olunmuş, normativləşdirilmiş və geniş istifadə olunmağa başlanmışdır. 1978-ci ildə qəbul edilmiş Azərbaycan SSR Konstitusiyasında Azərbaycan dilinə dövlət dili statusunun verilməsi bu baxımdan əlamətdar hadisədir. Ulu Öndər Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə 2001-ci ildə imzalanan “Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında” Fərman, eləcə də dilin saflığının qorunması ilə bağlı sərəncamlar bu siyasətin davamlılığını təmin etmişdir. Bu sənədlər dilin hüquqi əsaslarını müəyyən etmiş, terminoloji sistemin yaradılması, milli orfoqrafiya qaydalarının müəyyənləşdirilməsi, elmi-linqvistik tədqiqatların dəstəklənməsi üçün zəmin yaratmışdır.

Müstəqillik dövründə Azərbaycan dili yalnız milli identikliyin simvolu deyil, həm də strateji informasiya və diplomatik ünsiyyət vasitəsinə çevrilmişdir. Prezident İlham Əliyevin imzaladığı sərəncamlar və proqramlar dilin inkişafı, tədrisi və tətbiqi sahəsində mühüm addımlar atılmasına səbəb olmuşdur. Hazırda Azərbaycan dili yalnız ölkə daxilində deyil, xarici ölkələrdə yaşayan soydaşlarımızın da mənəvi dayağıdır. Diaspor məktəblərində və mədəniyyət mərkəzlərində Azərbaycan dilində dərslərin keçirilməsi, xarici ölkələrin universitetlərində bu dilin tədris olunması dilimizin transmillilik statusunu göstərir. Bu həm də Azərbaycanın yumşaq gücünün artmasında mühüm rol oynayır.

Elmi cəhətdən yanaşdıqda, Azərbaycan dili müxtəlif aspektlərdən öyrənilir: fonetika, morfologiya, leksikologiya, sintaksis, stilistika, semantika və tarixi qrammatika. Bu istiqamətlər üzrə aparılan tədqiqatlar dilin strukturunun daha dərindən anlaşılmasına imkan verir. Məsələn, müasir Azərbaycan dilində fonetik sistemin əsasını saitlərin ahəng qanunu və samitlərin tələffüz xüsusiyyətləri təşkil edir. Morfoloji baxımdan Azərbaycan dili aqqlütinativ dillər sırasına daxildir, yəni sözlərə şəkilçilər əlavə edilməklə yeni mənalar yaranır. Bu, dilin həm çevikliyini, həm də ifadə imkanlarını genişləndirən mühüm faktordur. Xüsusilə feilin zaman, şəxs, təklik-çoxluq və xəbərdarlıq şəkilçiləri bu sahədə maraqlı tədqiqat obyekti olmuşdur. Sintaktik struktur baxımından Azərbaycan dili sərbəst söz sırasına malikdir, lakin ümumilikdə “mövzu – xəbər” (subyekt – predikat) ardıcıllığı üstünlük təşkil edir. Bu xüsusiyyətlər həm məntiqi ardıcıllığın təminində, həm də nitqin ifadəliliyində mühüm rol oynayır. Semantik struktura gəldikdə isə, Azərbaycan dili çoxsaylı sinonimlər, antonimlər və leksik frazeologizmlərlə zəngindir. Bu, dilin obrazlılığını və estetik potensialını artırır. Eyni zamanda, frazeoloji vahidlər xalqın mədəni yaddaşının, dünya görüşünün və təfəkkürünün daşıyıcısı kimi çıxış edir.

Azərbaycan dilinin müasir dövrdə qarşılaşdığı əsas çağırışlardan biri onun informasiya texnologiyalarında istifadəsi və rəqəmsal adaptasiyasıdır. Lüğət və korpus əsaslı layihələrin hazırlanması, mətnin avtomatik tanınması (OCR texnologiyası), nitqin tanınması və sintez olunması üzrə proqram təminatlarının yaradılması bu sahədə zəruridir. Bu istiqamətdə AMEA-nın Dilçilik İnstitutu və digər elmi qurumlar tərəfindən ciddi işlər görülür. Sosiolinqvistik baxımdan isə dilin ictimai həyatda, dövlət idarəçiliyində, təhsildə və mətbuatda tətbiqi, onun nüfuzunun və statusunun saxlanılması vacibdir. Dil siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri də terminoloji fəaliyyətin gücləndirilməsidir. Yeni terminlərin yaradılması, uyğunlaşdırılması və qəbul olunması yalnız dilçilərin deyil, eyni zamanda mütəxəssislərin, müəllimlərin və ictimaiyyətin birgə iştirakı ilə həyata keçirilməlidir.

Azərbaycan dili həm də ədəbi-bədii düşüncənin daşıyıcısıdır. Müasir yazıçıların, şairlərin əsərlərində bu dilin incəlikləri, leksik zənginliyi və emosional çalarları geniş əks olunur. Xüsusilə bədii üslubun inkişafı, yeni ədəbi formaların yaranması, dialekt və şivələrin istifadəsi dilin canlılığını və inkişaf potensialını göstərir. Azərbaycan dilinin gələcək inkişafı üçün əsas prioritetlərdən biri də elmi dilin formalaşdırılması və inkişaf etdirilməsidir. Bu sahədə riyaziyyat, biologiya, fizika, hüquq və digər sahələr üzrə milli terminoloji sistemlərin tam təkmilləşdirilməsi, dərslik və vəsaitlərin Azərbaycan dilində hazırlanması vacibdir. Bu həm də təhsil sisteminin ana dilində keyfiyyətli qurulması üçün mühüm şərtdir.

Nəticə etibarilə, Azərbaycan dili – həm elmi-linqvistik cəhətdən, həm də tarixi və mədəni baxımdan zəngin bir dil sistemidir. Onun qorunması, inkişafı və qlobal müstəvidə tanıdılması hər bir azərbaycanlının vəzifəsi olmalıdır. Bu dil yalnız keçmişin deyil, eyni zamanda gələcəyin daşıyıcısıdır və Azərbaycan dövlətçiliyinin əsas sütunlarından biridir.

Fərid MUSTAFAYEV, YAP Yasamal rayon Elm və Təhsil Nazirliyinin Torpaqşünaslıq və Aqrokimya İnstitutu üzrə ərazi partiya təşkilatının sədr müavini

© Bütün hüquqlar qorunur. Xəbərlərdən istifadə edərkən www.science.gov.az saytına istinad zəruridir.