Azərbaycançılıq məfkurəsi bizim bütün uğurlarımızın təməlində dayanan fəlsəfədir
İlham Əliyev,
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti
II məqalə
Azərbaycançılıq ölkəmizdə ictimai-ədəbi fikir meydanına sistemli şəkildə XIX əsrin ikinci yarısından etibarən gəlsə də, bundan əvvəlki dövrlərdəki ümumtürk təfəkkür tərzi ədəbiyyatın milli zəmində inkişafını müəyyən etmişdir. Fikrimizcə, Azərbaycançılıq anlayışının ilkin mərhələsinin ilk rüşeymləri hələ xalqın milli təşəkkülünün formalaşmaqda olduğu qədim dövrlərdən formalaşmağa başlanmışdır. Dilçi alimlərin gəldikləri elmi qənaət bundan ibarətdir ki, “eradan əvvəl Azərbaycanda artıq türk etnosları yaşamış, bu dövrdə Azərbaycan ərazisində türk etnoslarının dilinə məxsus toponimlər və şəxs adları meydana gəlmişdir” (Q.Kazımov). Hələ bizim eradan əvvəl Atropatena dövründən başlayan Azərbaycan adının formalaşma prosesi eramızın yeddinci-səkkizinci əsrlərindən etibarən bir qədər də yetkinləşmişdir. Belə ki, şərqşünas alimlərimiz fərqli formalarda olsa da, «Azərbaycan» kəlməsinin ərəb mənbələrində hələ səkkizinci əsrdən etibarən işlədildiyini qeyd edirlər.
Ölkəmizdə isə VII əsrə aid olan «Kitabi-Dədə Qorqud» eposu möhtəşəm Azərbaycançılıq abidəsidir. Eposda təsvir olunan Qalın Oğuz Eli – Böyük Oğuz dövləti mənasını daşıyır. Qalın Oğuz Elinin coğrafi sərhədləri tarixi Azərbaycanın Anadolu sınırlarındakı Alagöz dağlarından başlayıb, Qərbi Azərbaycan ərazisindəki Göyçə gölündən keçərək Naxçıvandakı Əlincə Qalasına və oradan da Qarabağa, Bərdəyə, Gəncəyə, Dəmir Qapı Dərbəndə qədər uzanan geniş torpaqları əhatə etmişdir. Qalın Oğuz Eli müstəqil Azərbaycan dövlətinin – Azərbaycan ölkəsinin sələfidir. «Kitabi-Dədə Qorqud» eposunda Qalın Oğuz Elinin miladdan əvvəlki birinci minilliyinin ortalarından başlayaraq bizim eranın VII əsrinə qədər davam edən formalaşma prosesi, idarəetmə strukturu və mühazirəsi öz əksini tapmışdır. Bütün bunlara görə xalqımızın Ümummilli lideri Heydər Əliyev tarixi Azərbaycan torpaqlarını «Kitabi-Dədə Qorqud»un vətəni» adlandırmışdır.
Hələlik «Azərbaycan» ifadəsinə ölkəmizə aid mənbələrdə ilk dəfə XI əsrdə rast gəlirik. Məlum olduğu kimi, görkəmli Azərbaycan filosofu, XI əsrdə yaşayıb – yaratmış Əbülhəsən Bəhmənyar «Azərbaycani» təxəllüsü ilə yazıb fəaliyyət göstərmişdir. Əbülhəsən Mərzban oğlu Bəhmənyar Azərbaycani universal elmi dünyagörüşünə və elmi xidmətlərinə görə Azərbaycanın Aristoteli kimi şöhrət qazanmışdır.
XI əsrdə görkəmli Azərbaycan alimi Xətib Təbrizi ilə əlaqədar baş vermiş yaddaqalan bir hadisə də Azərbaycan və azərbaycanlı anlayışının qədim tarixi köklərini aydınlaşdırmağa imkan yaradır. Belə ki, görkəmli ərəb alimi və şairi Əbul-Əla əl -Məərrinin yanında dilçilik və ədəbiyyatşünaslıq dərsləri keçən Xətib Təbrizinin qürbətdə təsadüfən rast gəldiyi təbrizli qonşusu ilə doğma Azərbaycan dilində danışması tarixə iz salmışdır. Sonralar məşhur tarixçi Yaqut Həməvi Xətib Təbrizi ilə əlaqədar bu hekayəti olduğu kimi tarixləşdirmişdir. Xətib Təbrizinin dilindən deyilmiş həmin rəvayət aşağıdakı kimidir: «Mən iki il idi ki, onun (Əbul-Əla əl –Məərrinin – İ.H.) yanında idim və şəhərinin adamlarından bu müddətdə heç kimi görməmişdim. Birdən təbrizli qonşularımızdan bir nəfər namaz qılmaq üçün məscidə girdi. Mən onu görən kimi tanıdım və sevindiyimdən çox həyəcanlandım… Əbl-Əla dedi: «Dur, onunla söhbət et»… Ayağa qalxdım və azəri dilində onunla söhbət edib, məni maraqlandıran hər şeyi ondan soruşdum. Elə ki, qayıdıb Əbul – Əlanın yanında oturdum, məndən soruşdu: bu hansı dil idi? Dedim: Azərbaycan əhalisinin dilidir. Dedi: Mən bu dili bilmirəm və söhbətimizi də başa düşmədim. Ancaq danışıqlarımızın hamısının əzbərlədim… Sonra o qonşumla etdiyimiz söhbətin hamısını artırıb-əskiltmədən olduğu kimi təkrar etdi».
Əslində qədim dövr və orta əsrlərdə Azərbaycanın görkəmli ədəbiyyat və elm xadimlərinin təxəllüs kimi qəbul etdikləri «Təbrizi», «Gəncəvi», «Naxçıvani», «Şirvani» və sair kimi ölkəmizin coğrafiyası ilə bağlı olan yer bildirən ifadələr də geniş mənada «Azərbaycani» sözünün danışıldığı mənanı özündə əks etdirir. Bundan başqa, Məhəmməd Füzulinin «Həqiqətüş-şüəda» əsərində konkret olaraq «Azərbaycan» kəlməsi işlədilmişdir. Eyni zamanda, qədim dövr və orta əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatında, xüsusən poema janrında yazılmış bədii əsərlərdə Gəncə, Təbriz, Marağa, Bərdə, Naxçıvan, Şamaxı və başqa yaşayış yerlərinin adlarının çəkilməsi də ədəbiyyatda Azərbaycan mövzusunun əks-sədası demək idi.
XII əsrdən etibarən Azərbaycan anlayışı əsasən ədəbiyyat vasitəsi ilə formalaşma prosesi keçirmişdir. Belə ki, Qədim və orta əsrlər Azərbaycan poeziyasında “Səbki-Azərbaycan” üslubunun geniş yer tutması xalqımıza məxsus ədəbiyyatı ümumtürk və Şərq-müsəlman poeziyası məkanında fərqləndirmiş, ön mövqeyə, çıxarmış, böyük sənət miqyasına çatdırmışdır. XII əsrdə meydana gəlmiş “Səbki-farsi”dən fərqli olaraq “Azərbaycan səbkisi” şeirdə təntənəli poetik üslubla bərabər, ayıqlıq və ağlın təntənəsi motivlərini də göstərməyi tələb edirdi. Bundan başqa, ictimai-siyasi xarakter daşıyan qəsidədən qəzələ keçid də “səbki-Azərbaycan”ın mühüm özünəməxsusluqlarından biri idi. Qədim dövrdə və orta əsrlərdə Azərbaycan poeziyası ilə yanaşı, farsdilli şeirdə də bu səbki üstün yer tutmuşdur. «Səbki-Azərbaycan» üslubunda yazan şairlər ağlın, kamalın üstünlüyünü və dünyanın sirlərini ədəbiyyatda əks etdirmiş, elm və peşə istilahlarına şeirdə geniş yer vermiş, ənənəyə çevrilmişlər. Ədəbi ənənəyə uyğun olaraq, fars dilində yazan Nizami Gəncəvi, Əfzaləddin Xaqani Şirvani, Mücərəddin Beyləqani, Qətran Təbrizi, Fələki Şirvani, Seyid Yəhya Bakui, Şeyx Səfiəddin Ərdəbili, Şəms Təbrizi, Əşrəf Marağalı və başqaları «Azərbaycan səbkisi» yolu ilə gedərək, müdriklik nümunəsi olan, ilhamdan və idrakdan doğan əsərləri ilə ədəbiyyatımızı zənginləşdirmişlər. «Səbki-Azərbaycan» üslubu Azərbaycan ədəbiyyatında azərbaycançı ədəbi ənənənin əsaslarını formalaşdırmışdır.
Bundan başqa, XIII-XVI əsrlərdə Azərbaycan dilində yaranmış poeziya türk dünyasında milli şeirin mükəmməl örnəkləri kimi qəbul edilmişdir. Bu ədəbi-tarixi mərhələ Azərbaycanda özünün İzzəddin Həsənoğlu, İmadəddin Nəsimi, Məhəmməd Füzuli, Şah İsmayıl Xətai kimi dahi sənətkarlarını, Nəsirəddin Tusi səviyyəsində görkəmli elm xadimini yetirmişdir. XIII əsrdə Azərbaycan ədəbi dili formalaşmışdır. XVII-XVIII əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatında isə xalq şeiri ilə yazılı şeir dili arasındakı fərq aradan qalxmış, poeziyada ciddi xəlqiləşmə prosesləri getmişdir. Molla Pənah Vaqifin lirikasındakı “Kür qırağının əcəb seyrangahı”nın, Qıraqbasan qışlağının tərənnümünün timsalında Azərbaycan coğrafiyası şeirdə qabarıq şəkildə görünməyə başlamış və tədricən inkişaf etdirilmişdir. XIX əsrdə və XX əsrin əvvəllərində isə realist ədəbiyyatın ön cəbhəni təmsil etməsi ölkənin geniş coğrafi bütövlüyünü, xalqın isə konkret olaraq öz adı və dəyərləri ilə ədəbiyyatda iştirakını zəruri faktora çevirmişdir. Dahi Mirzə Fətəli Axundzadə (1812-1878) Azərbaycan ədəbi-ictimai fikrinə Azərbaycançı ideyanın böyük təməllərini yaratmışdır. Bu günün mövqeyindən yanaşdıqda Mirzə Fətəli Axundzadənin məşhur dram əsərləri möhtəşəm Azərbaycançılıq abidələridir. «Kəmalüddövlə məktubları» mütəfəkkir Mirzə Fətəli Axundzadənin yaratdığı mükəmməl ədəbi-fəlsəfi azərbaycançılıq manifestidir. Mirzə Fətəli Axundzadənin «Kəmalüddövlə məktubları» və Cəlil Məmmədquluzadənin «Anamın kitabı» dramı Azərbaycan idealının qoşa sütunları və qoşa zirvələridir. XIX əsrin sonları və XX əsrin əvvəllərindən etibarən Azərbaycan dili və Azərbaycan xalqı anlayışlarını ifadə edən sözlərin mətbuatda və ədəbiyyatda işlədilməsi ilə ölkəmizdə gələcək Azərbaycançılıq məfkurəsinin əsasları yaradılmışdır.
Azərbaycançılıq anlayışının formalaşmasında dövlətçilik faktoru da mühüm rol oynamışdır. Doğrudur, Atabəylər və Şirvanşahlar dövlətlərində rəsmi olaraq Azərbaycan dili faktorundan istifadə olunmamışdır. Lakin Azərbaycan feodal dövlətlərinin saray mühitində fəaliyyət göstərmiş şairlər əsərlərini əsasən fars dilində yazsalar da, açıq şəkildə ədəbi məclislərdə ana dilində danışmaq və yazmaq məhdudiyyəti qoyulmamışdır. XVI əsrdə Səfəvilərin hakimiyyəti dövründə isə rəsmi yazışmalarda Azərbaycan dilindən istifadə olunmuşdur. Bundan başqa, Səfəvilər dövlətində Azərbaycan mədəniyyətinin, miniatür sənətin, aşıq şeirinin inkişaf etdirilməsi sahəsində mühüm addımlar atılmışdır ki, bunlar da öz növbəsində Azərbaycan anlayışını dövlət tədbirləri miqyasına daşımışdır. Bu mənada Səfəvilər dövləti zamanı həyata keçirilmiş tədbirlər Azərbaycan ideyasının dövlət miqyasına çıxarılması ideyasının başlanğıcı kimi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bununla belə, uzun dövr ərzində Azərbaycan feodal dövlətlərində Azərbaycançı meyllər davamlı olmamışdır. Xüsusən, dövlət idarəçiliyi sahəsində birləşdirici faktor kimi fars dilinin ön mövqeyə çəkilməsinə üstünlük verilməsi Azərbaycan anlayışının keçici xarakter daşımasına səbəb olmuşdur.
Parçalanma amilinin olmasına baxmayaraq, XVIII əsrdə yaranmış Azərbaycan xanlıqlarında azərbaycançı məfkurə canlanmış, ana dilinin meydanı genişlənmiş, xalq ədəbiyyatına, aşıq sənətinə maraq qüvvətlənmişdir. Çar Rusiyasının müstəmləkəçilik siyasətini həyata keçirdiyi dövrdə də ölkədə genişlənməkdə davam edən maarifçilik hərəkatı Azərbaycançı ideyanın inkişafına stimul vermişdir. Məhz bu mərhələdə Azərbaycanda ilk dəfə olaraq milli teatrın (1873) və milli mətbuatın – “Əkinçi” qəzetinin yaranması (1875-1877) nəticə etibarilə Azərbaycançı ideyanın xitabət kürsüsü qazanmasına səbəb olmuşdur. Bu isə öz növbəsində milli məfkurənin inkişaf etdirilməsində çox mühüm hadisə idi.
Göründüyü kimi, XIX əsrin sonlarına qədər nə rəsmi dövlət sənədlərində, nə də ədəbiyyatda və hətta danışıqda da Azərbaycan dili və Azərbaycan xalqı ifadələri işlədilməmişdir. Azərbaycançılıq anlayışı üçün mühüm şərt olan xalqın və onun dilinin necə adlandırılması XIX əsrin axırlarından etibarən meydana çıxmışdır. Ona görə də, Azərbaycançılıq anlayışının meydana gəlməsində XIX əsrin axırları və XX əsrin əvvəlləri xüsusi mərhələ təşkil edir. Məhz bu mərhələdə 1882-1920-ci illərdə Azərbaycançılıq üçün zəruri olan Azərbaycan dili, Azərbaycan xalqı anlayışları mətbuatda və ədəbiyyatda açıq şəkildə işlədilmiş, tədricən bu ifadələr Azərbaycan dilinin leksik tərkibinə daxil olmuşdur. İlk dəfə olaraq görkəmli publisist və ictimai xadim Məhəmməd ağa Şahtaxtlı (1846-1931) 1882-ci ildə “Qafqaz” qəzetində çap etdirdiyi “Müsəlmanlarda məktəb həyatı” adlı məqaləsində “Bizi necə adlandırmalı” sualına cavab verməklə, Azərbaycan dilinin leksikasına “azərbaycanlı” kəlməsini gətirmişdir. Məqalədə deyilir: “Bizdə Qafqazda bu sözün mənası bir qədər dəyişikliyə uğramışdır, bu adla məşhur irqə aid olan müsəlmanları məhz Zaqafqaziya tatarları bilirik.
...Necə olubsa, bir şəkildə milliyyət anlayışımızı itirərək özümüzü milliyyətimizlə yox, müxtəlif millətlər və dillərin də aid olduqları dinimizlə adlandırmağa başlamışıq.
Yaxşı olardı ki, bizim özümüz kimi, başqa xalqlar da bizi dinimizdən gələn yox, milli mənsubiyyətimizdən gələn bir adla çağırsınlar. Beləliklə də “müsəlman” sözü sadəcə dini anlamda istifadə olunar və din və millət kimi iki fərqli anlayışın qarışdırılmasına son qoyular.
Onda bizi necə adlandırsınlar? Bizim dilimizdən söhbət gedəndə biz onu ya türk dili, ya da türkcə adlandırırıq – ikisi də eyni şeydir, belə ki, hər ikisi türk ismindən yaranmış sifətdir. Bizim qonşularımız... da bizi türk adlandırırlar. Bu mənada biz türk adlana bilərdik, lakin bu sözün ictimaiyyət tərəfindən qəbul edilməsi üçün lazımdır ki, ruslar da bizi belə çağırsınlar. Amma böyük ehtimalla ruslar onu qəbul etməyəcəklər. Çünki bizi tanıyana qədər onlar və bütün avropalılar bu adla Osmanlı türklərini adlandırmağa öyrəşmişlər. Biz tatar adlanmayacağıq, çünki bu söz bizi vəhşi adlandırmaq üçün istifadə olunur. Xalqı zorla milliyyətimizi müəyyənləşdirmək və hazırda etnoqrafiya və linqvistikada istifadə olunan azərbaycanlı sözü ilə adlandırmaq olmaz ki? Ola bilsin ki, nə vaxtsa ədəbiyyatda və rəsmi cəmiyyətdə bu söz qəbul edildi”.
Bu, ölkəmizdə azərbaycanlı anlayışının mahiyyətinin elmi-publisist şəkildə adlandırılması baxımından ilk mükəmməl addımdır. Almaniyada və Fransada ali təhsil almış, bir çox xarici dillərdə yazıb-oxuyan Məhəmməd ağa Şahtaxtlının xalqımızın azərbaycanlı adlandırılması haqqındakı mülahizələri Azərbaycançılıq ideyası hərəkatının strateji məqsədlərini özündə əks etdirir.
Maarifçi-publisist Məhəmməd ağa Şahtaxtlı “Kaspi” qəzetindəki “Zaqafqaziya müsəlmanlarını necə adlandırmalı” (1891) adlı məqaləsində Azərbaycan mövzusuna bir qədər də geniş mövqedən yanaşmışdır. Bu məqalədə xalqımızın necə adlandırılması ilə yanaşı, dilimizin adının müəyyənləşdirilməsi də ilk dəfə olaraq ictimai mühitin gündəminə gətirilmişdir: “Hansı xalqa məxsusdur və hansı dildə danışır sualına Zaqafqaziya müsəlmanı başqa cavab vermir, yalnız deyir ki, o müsəlmandır və müsəlmanca danışır.
Son vaxtlar Zaqafqaziya müsəlmanlarına onların dillərinə görə yox, xalqlarına görə ad verməyə çalışaraq Zaqafqaziya islam əhlini Qafqazda rus dilində tatar adlandırmağa başlamışdılar. Amma bu yeniliyi heç cür uğurlu hesab etmək olmaz. Zaqafqaziya müsəlmanlarının danışdığı dil tatar dili deyil, türk dilidir ki, o da öz növbəsində əsas dialektlərə ayrılır: osmanlı, səlcuq və azərbaycanlı türkcələri.
Zaqafqaziya müsəlmanlarını azərbaycanlılar, onların dilini isə Azərbaycan dili adlandırmaq çox yerinə düşərdi… Onları həm Şərq yazıçıları, eləcə də Avropa coğrafiyaçıları və etnoqrafları başqa adla yox, ancaq Azərbaycan türkləri adlandırırlar.
Ona görə də Zaqafqaziya müsəlmanlarını azərbaycanlı, Zaqafqaziya türk dilini isə tatar dili əvəzinə Azərbaycan dili adlandırmaq məqsədəuyğun olardı”.
Məhəmməd ağa Şahtaxtlı məqaləsində ölkəmizin coğrafi sərhədlərinə dair də, epizodik şəkildə olsa da, diqqət yetirmişdir. Onun «Böyük bir hissəsi İranın və Rusiyanın payına düşmüş Azərbaycan mahalı indiki Zaqafqaziyadır» - mülahizəsində Cənubi Qafqazın əksər quberniyalarında azərbaycanlı əhalinin yaşaması faktoru əsas kimi qəbul edilmişdir. Məqalənin çap olunduğu 1891-ci ildə Zaqafqaziya inzibati ərazi baxımından Qafqaz canişinliyi quberniyalar şəkilində rəsmiləşdirildiyinə görə və mərkəzi idarəetmə üsulundan istifadə olunduğu üçün ölkənin ərazisini göstərmək məqsədilə coğrafi faktor deyil, əhalinin yayılma arealı əsas zəruri prinsip hesab edilmişdir.
Beləliklə, Məhəmməd ağa Şahtaxtlının Azərbaycançılıq sahəsində atdığı ilk addımlar bu ideyanın əsas ana xətlərinin müəyyən edilməsində mühüm rol oynamışdır. Qısa müddət ərzində Məhəmməd ağa Şahtaxtlının ümumi şəkildə ifadə edilən «azərbaycançılar» anlayışından Azərbaycan dili və Azərbaycanın tarixi coğrafiyası kimi ölkə ərazisi məsələsi qənaətinə gəlib çatması XIX əsrin axırlarına doğru milli-mənəvi dəyərlərin və ideyaların nə qədər böyük surətlə gündəmdə yer tutduğunu əyani şəkildə göstərir. Belə mülahizələr az sonra Azərbaycan milləti, yaxud Azərbaycan xalqı anlayışlarının da ön mövqeyə çıxmasına təkan vermişdir.
Dövrü mətbuatda Məhəmməd ağa Şahtaxtlının milli kimlik və ana dili məsələsinə dair başladığı mühüm iş qısa müddətdə əks-səda doğurmuş və genişləndirilmişdir. “Kəşkül” qəzetindəki “Azərbaycanlı” imzalı müəllifin “Avam gəzmək yuxu yatmaqmı dedin?” məqaləsində ilk dəfə olaraq “Azərbaycan milləti” sözünün işlədilməsi milli-mənəvi özünüdərk proseslərinin rusdilli mətbuatdan xalqın öz ana dilində çap olunan mətbuatının da müzakirə mövzusuna çevrildiyini göstərir. Məqalədə milli kimlik məsələsinə daha dərindən yanaşma nümayiş etdirilmişdir. «Kəşkül» qəzeti bu məsələni Tiflis vağzalında bir-birinə rast gələn əcnəbi italyan vətəndaşı ilə sadə bir azərbaycanlının hekayəsi kimi təqdim etmişdir:
– “Siz nə millətdənsiniz?
– Müsəlmanam.
… – Əfəndim, millət ayrı, din ayrı. Bildim, dininiz islamdır. Ancaq istərdim biləm millətiniz nədir?
- Ancaq, eyib olsa da, gərək dürüst ərz edəm. Mən bilmirəm ki, nə millətdənəm.
- Keçi saqqal əcnəbi geriliyi görüb başladı: - Əfəndim, ərəb, fars, türk, hind, əfqan və qeyriləri bunların hamısı islamdır. Ancaq hər birinin milləti ayrıdır. Mən özüm katolik dinindənəm, ancaq millətim italyandır. Katolik dinində neçə-neçə millətlər var. Firəng, ispan, macar, polyak, nemsə.
- Əfəndim, doğrusu insana nə millətdən olduğunu bilməmək böyük eyibdir. Belə olanda, gərək bilməyəsən atan kimdir, anan kimdir. Bəs sizin tayfada heç elm oxuyan yoxmu? Heç bir qeyri məmləkətə gedən yoxmu? Heç görmüsünüz ki, bu zəmanədə dövlətlər arasında olan cənglərin hamısı millət döyüşüdür? Tacirlərin arasında olan çəkaçək millət davasıdır. Alimlərin arasında olan ədavət millət ədavətidir.
- Xeyr, əfəndim, millət sözü budur ki, sizdən eşidirəm. Heç bu, ləfzi ağzımıza alıb danışmamışıq. Çünki əvvəla bilmirik millətimiz kimdir və əlavə millət qalmaqalından hələ xəbərimiz yoxdur.
- Xəbəri olmamaq avamlıqdır. Siz o tayfa deyilsiniz ki, sizə ruslar «tatar» deyirlər?
- Bəli, ruslar, gürcülər bizə tatar deyirlər.
- Hə, indi bildim ki, siz nə millətsiniz. Siz tatar deyilsiniz… Tatar Krımda, Kazanda olan müsəlmanlardır. Sizin millət Azərbaycandır. Sizin diliniz, adətiniz, xasiyyətiniz tatarlarınkından başqadır.
- Soruşuram, əfəndim, bizə nə millət buyurursunuz?
Əcnəbi gülə-gülə dedi:
- Azərbaycan milləti, əzizim, Azərbaycan !!!
- Həqiqət, əvvəl dəfədir ki, eşidirəm, bizə Azərbaycan milləti deyirlər. Eşitmişəm ki, İranda Arazın o tayında bir Azərbaycan məmləkəti var.
- Bəli o məmləkətin tayfası Siz ilə bərabər Azərbaycan millətidir. Siz qədim tayfasınız. Sizin tarixnamələrdə neçə-neçə hekayətləriniz var.
…Bir az fikirdən sonra dedim:
- Əfəndim, milləti bilməmək avamlıqdandır, avam gəzməkdir.
- Avam gəzmək yuxu yatmaqdır».
«Kəşkül»ün çap etdiyi «Avam gəzmək yuxu yatmaqmı dedin» məqaləsi azərbaycançılığın təməl şərti olan milli-mənəvi özünədərkə, milli kimliyə çağırışın həyəcan təbilidir. Bu, dövrü mətbuatda Azərbaycan milləti ifadəsinin işlədildiyi ilk məqalə kimi də mühüm əhəmiyyətə malikdir. Beləliklə, Azərbaycan ədəbi-ictimai mühitində «azərbaycanlılar» anlayışının ardınca «Azərbaycan milləti» ifadələri də meyana çıxmışdır. XIX əsrdə «millət» anlayışının gündəmə gətirilməsi Azərbaycanda baş verən kapitalist münasibətlərinin və genişlənən maarifçilik hərəkatının doğurduğu reallıq idi. Bu, Azərbaycançılıq baxımından ölkəmizin ədəbi-ictimai fikrinin XIX əsrdə gəlib çatdığı ən uca nöqtə idi.
«Avam gəzmək yuxu yatmaqmı dedin» məqaləsinin «Azərbaycanlı» gizli imzası ilə yazılması da Azərbaycançılıq baxımından böyük maraq doğurur. İlk növbədə bu, «Kəşkül» qəzetinin azərbaycançı mövqeyinin mətbu ifadəsidir. İkincisi, «Azərbaycanlı» gizli imzası «Avam gəzmək yuxu yatmaqmı dedin» məqaləsində irəli sürülən Azərbaycan milləti ifadəsinə adekvat olan əyani nümunədir. Gizli imza müəllifi bununla başa salmaq istəyirdi ki, məqaləni yazan şəxsdən tutmuş onu oxuyana qədər hər kəs Azərbaycanlıdır, Azərbaycan millətinin nümayəndəsidir. Üçüncü isə «Azərbaycanlı» imzası «Avam gəzmək yuxu yatmaqmı dedin» məqaləsini yazan müəllifin azərbaycançı baxışlarının ifadəsidir. Araşdırmalar göstərir ki, «Azərbaycanlı» gizli imzasından istifadə edən «Kəşkül»ün baş redaktoru Cəlal Ünsizadədir ki, o bir müddət sonra «Azərbaycan» adlı qəzet nəşr etmək üçün də rəsmi dairələrə müraciət etmiş, lakin məqsədinə nail ola bilməmişdir. XIX əsrin axırlarında Çar Rusiyasının rəsmi dairələri «Azərbaycan» adlı qəzetin nəşrinə heç cür icazə verməzdi.
XX əsrin əvvəllərində Azərbaycançı ideya yeni mərhələyə qədəm qoymuşdur. «Asiyanın oyanması» ilə səciyyələn bu tarixi dövrdə artıq «Haradır Azərbaycan» sualına konkret cavab axtarılmış, Azərbaycançı baxış daha da dərinləşdirilmişdir. Bu dövrdə meydana çıxmış böyük demokrat ədib Cəlil Məmmədquluzadənin “Azərbaycan” (1917) məqaləsi milli kimlik dərsliyi qədər anlaşıqlı, əhatəli, təsirli və əhəmiyyətlidir. Məqalədə ilk dəfə olaraq Azərbaycan dili və Azərbaycan xalqı kimi digər mətləblərlə yanaşı, «Haradır Azərbaycan» sualına da cavab verilmişdir: “Bəzi vaxt otururam və papağımı qabağıma qoyub fikrə gedirəm, xəyalata cumuram və özümdən soruşuram ki:
– Mənim anam kimdir?
Öz-özümə cavab verirəm ki:
– Mənim anam rəhmətlik Zəhrabanu bacı idi.
– Dilim nə dilidir?
– Azərbaycan dilidir.
– Yəni Vətənim haradır?
– Azərbaycan vilayətidir.
– Haradır Azərbaycan? Azərbaycanın çox hissəsi İrandadır ki, mərkəzi ibarət olsun Təbriz şəhərindən, qalan hissələri də Gilandan tutub, qədim Rusiya hökuməti ilə Osmanlı hökuməti daxilindədir ki, bizim Qafqazın böyük parçası ilə Bəyəziddən (Şərqi Anadoludan – İ.H.) ibarət olsun”.
Vaxtilə Şah İsmayıl Xətainin qılıncı ilə cızdığı Azərbaycan xəritəsinin sərhədlərini Cəlil Məmmədquluzadə qələmi ilə çəkmişdir. Bu, - Azərbaycan mətbuatı tarixində «Azərbaycan» sözünün sərlövhəyə çıxarıldığı ilk məqalədir. Bu, Azərbaycanın ilk mətbuu xəritəsidir. Nəhayət, «Azərbaycan» məqaləsi Cəlil Məmmədquluzadənin Azərbaycan ideyasını yeni mərhələyə çatdırmaq üçün göstərdiyi mühüm xidmətdir. «Azərbaycan» məqaləsi Cəlil Məmmədquluzadənin Azərbaycançı mövqeyinin epiqrafıdır. Böyük demokrat-ədib 1917-ci ildə yazdığı «Cümhuriyyət» adlı məqaləsində ölkəsi üçün arzu etdiyi dövlət quruluşunun da xarakteri barədə görüşlərini cəmiyyətə çatdırmışdır: «Cümhuriyyət, yəni latınca respublika elə bir hökumətə deyirlər ki, orada məmləkətin idarəsi camaatın öz öhdəsində və ixtiyarındadır. Camaat dedikdə vətənin sahibidir. Məmləkət müəyyən qanunlar ilə idarə olunur. O qanunları yazan və təsdiq edən millətin məbusları, yəni vəkilləridir. Məmləkətin rəisinə “Prezident” deyilir. Prezidenti ya millət özü seçir, ya parlaman, yəni millət vəkilləri seçir.
... Cümhuriyyət idarəsinin bir zinəti də var ki, o da tamam azadlıqdır. Bu azadlıq da bir neçə qismdir. Əvvələn, etiqad azadlığı; ikincisi – yığıncaq azadlığı; üçüncüsü – birləşmək azadlığı; dördüncü – çap eləmək; beşinci – danışmaq; altıncı – siyasi partiyalar düzəltmək və yeddinci – dilbir olub, həmtəqdir olmaqdır.
Budur Cümhuriyyətinin vacib əsasları!
Vətəndaşlar, bir tamaşa edin bu gözəl nemətlərə!
Əgər bizdə vətəndaşlıq hissi ölməyibsə - və güman edirəm ki, ölməyib, o vədə gərək uca səs ilə cümhuriyyət qəhrəmanlarını alqışlayıb deyək: Yaşasın Cümhuriyyət”!
Azərbaycan ideyası XX əsrin əvvəllərində ədəbi cəhətdən milli ədəbiyyat konsepsiyası səviyyəsinə çatdırılmışdır. Cəlil Məmmədquluzadənin məşhur “Anamın kitabı” (1920) dramı Azərbaycan idealının manifesti kimi meydana çıxmışdır. “Anamın kitabı” – Azərbaycanın milli istiqlal kitabıdır. Əsərdəki Zəhrabəyim Ana Azərbaycan xalqının ümumiləşdirilmiş xalqımızın bədii obrazıdır. “Anamın kitabı”ndakı Gülbaharın monoloqu Azərbaycanın müstəqilliyinin, milli-mənəvi birliyi və oyanışının, milli kimliyin dərk olunmasının dramatik üvertürasıdır: “Yer, göy, aylar və ulduzlar göylərdə seyr edib, gəzə-gəzə yenə əvvəl-axır günün başına dolanırlar. Çünki bunlar hamısı qədim əzəldən gündən qopub ayrılmış parçalardır.
Mən etiqad edirəm ki, mənim də qardaşlarım dünyada hər yanı gəzib diolaşsalar, gənə əvvəl-axır anaları Zəhranın ətrafında gərək dolanalar. Çünki ay və ulduz şəmsin parçaları olan kimi, bunlar da analarının ayı və ulduzlarıdır. Vay o kəsin halına ki, təbiətin həmin qanunu pozmaq istəyə. Onun insafı və vicdanı ona müdamül-həyat əziyyət edəcək. Nə qədər canında nəfəs var, peşman olacaq”
Bu, Azərbaycan xalqının ideya-siyasi və milli-mənəvi birliyi haqqında böyük ürək ağrısı və mütəfəkkir düşüncəsi ilə səsləndirilmiş haray səsidir, çağırışdır. Bütün bunlara görə Cəlil Məmmədquluzadənin “Anamın kitabı” dramını möhtəşəm Azərbaycançılıq dərsləri adlandırmaq olar.
XX əsrin əvvəllərində Azərbaycançılıq məfkurəsinin ideoloqları xalqımızın nicatı məsələsinin müxtəlif siyasi-ideoloji istiqamətlərdə görmüşlər. Belə ki, Nəriman Nərimanov Azərbaycanın nicat yolunu bolşevik Rusiyasında görmüşdür. Məmməd Əmin Rəsulzadə nicat yolu baxımından əvvəlcə bolşevizm ideyalarına ümid bəsləmiş, sonra xilası türkçülükdə axtarmış, nəhayət, Azərbaycançılıq idealının ən düzgün yol olduğu qənaətində olmuşdur. Cəlil Məmmədquluzadə və mollanəsrəddinçilər isə milli istiqlal mübarizəsində Azərbaycan xalqına istinad etməyi, milli kimlik məsələsini əsas olaraq ictimai-siyasi arenaya çıxarmağı, respublika tipli müstəqil dövlət qurmağı müdafiə etmişlər. Tarixi proseslər mollanəsrəddinçilərin daha haqlı olduğunu göstərir.
Azərbaycanda milli istiqlal ideyası XX əsrin əvvəllərində ictimai fikrin gündəmində mühüm yer tutmuşdur. Cəlil Məmmədquluzadənin başçılıq etdiyi “Molla Nəsrəddin” hərəkatı milli istiqlal uğrunda mübarizə ideyasının formalaşdırılması və xalqa çatdırılması yolunda bir ordudan çox xidmət göstərmişdir. Hətta Azərbaycançılıq baxımından liberal mövqe tutan, türkçülük və islamçılıq ideyalarını təbliğ edən füyuzatçılar da Azərbaycanda milli istiqlalın qaçılmazlığını bəyan etmişlər. Əli bəy Hüseynzadənin aşağıdakı fikirləri XX əsrin əvvəllərində ölkədə milli istiqlalçılığa münasibəti dolğun şəkildə ifadə edir: “Qafqaz türkləri (azərbaycanlılar – İ.H.) türklərin ən hürriyyətpərvərləridir. ...Bu məmləkətdə (Azərbaycanda – İ.H.) heç bir qüvvə hürriyyət arzusunu məhv edə bilməz. Heç bir səbr və təzyiq, ...heç bir zülm və sitəm hürriyyət odunu söndürə bilməz. Qafqaz hürriyyət aləminin tarixində mühüm rol oynayacaqdır. Bu rolların ən böyüyü Qafqaz və Azərbaycan türklərinə aiddir”.
“Azərbaycanın istiqlal mübarizəsi tarixi” kitabının müəllifi Hüseyn Baykaranın aşağıdakı fikirləri milli istiqlal ideyasının aparıcı qayə olduğunu nümayiş etdirir: “Qafqaz hadisələri onları (istiqlal mücahidlərini – İ.H.) özlərinin öncədən uzaq məqsəd olaraq planlaşdırdıqları Azərbaycan istiqlalı yoluna sürükləndirdi. Bu vaxtadək Azərbaycan istiqlalına nə rast gəlinmiş, nə də baş verən digər siyasi hadisə olmamışdır. Azərbaycan xalqının ruhundan doğan bu istiqlal hadisəsi tarixin axarı içində öz yerini tapmışdır”.
Göründüyü kimi, XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan dili və Azərbaycan xalqı anlayışları xalqımızın milli kimliyini müəyyən edən baxışın ifadəsidir. “Haradır Azərbaycan” sualı isə Azərbaycan uğrunda mübarizə Aktıdır. Milli Azərbaycançı şüur bu anlayışların meydana çıxması, dərk edilməsi və şərh olunması mərhələlərindən keçərək müstəqillik illərində Azərbaycançılıq dövlət ideologiyası dövrünə gəlib çatmışdır. Hazırda Azərbaycan cəmiyyəti ölkəmizdəki bütün xalqları vahid amal ətrafında birləşdirən Azərbaycançılıq ideyasının təntənəsi dövrünü yaşayır.
Sovet hakimiyyəti illərində Azərbaycançılıq vətənpərvərlik adı ilə yaşadılmış və inkişaf etdirilmişdir. Xalq şairi Səməd Vurğunun “Azərbaycan”, Süleyman Rüstəmin «Azərbaycana gəlsin», Bəxtiyar Vahabzadənin “Ana dili”, Məmməd Arazın “Azərbaycan – dünyam mənim” şeirləri Azərbaycan vətənpərvərliyinin mükəmməl poetik dərsləridir. Bununla belə, XX əsrin yetmişinci illəri ölkəmizdə Azərbaycançılığın ədəbiyyat müstəvisindən dövlət ideologiyasına doğru inkişafı mərhələsidir. Görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyevin Sovet Azərbaycanına rəhbərlik etdiyi dövrdə Azərbaycançlıq istiqamətində həyata keçirdiyi geniş və ardıcıl tədbirlərlə Azərbaycançılığın ədəbiyyatdan dövlətçilik miqyasına qaldırılması mərhələsi başlanmışdır. Ulu Öndərin 1978-ci ildə Azərbaycan dilini Azərbaycan SSR-nin Konstitusiyasına dövlət dili kimi daxil etdirməsi bu tarixi mərhələnin ən böyük hadisəsidir.
Müstəqillik dövründə isə görkəmli dövlət xadimi Heydər Əliyev Azərbaycançılığı dövlət ideologiyası miqyasına çatdırmışdır. Bu, Ulu Öndər Heydər Əliyevin Azərbaycan dövlətçiliyi və xalqımız qarşısındakı ən böyük xidmətlərindən biridir. «Hamımızın bir vətəni var – bu, Azərbaycandır» - deyən Heydər Əliyev dünya azərbaycanlıları anlayışını siyasi-ideoloji mühitə gətirmiş və xarici ölkələrdə yaşayan həmvətənlərimizi Azərbaycançılıq amalı ətrafında birləşdirmək üçün konkret əməli addımlar atmışdır. “Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik Günü”nü təsis etməklə Heydər Əliyev dünyanın müxtəlif qitələrində yaşayan azərbaycanlıları vahid amal ətrafında birləşdirmişdir. Dünya Azərbaycanlarının Qurultayının keçirilməsi ideyasının da baş memarı Ümummilli liderimiz Heydər Əliyevdir. Azərbaycan dili və Azərbaycan xalqı anlayışları Heydər Əliyevin ölkəmizdə yaşayan bütün xalqları özündə birləşdirən uzaqgörən dahiyanə kəşfdir. Beləliklə, Azərbaycançılıq uzun əsrlər ərzində ilk dəfə olaraq XX əsrin əvvəllərində ölkə ədəbiyyatının ideya əsası kimi mövcud olmuş və ədəbi-ictimai fikirdə milli maraqların ifadə olunmasına meydan açmış, nəhayət, inkişaf edərək müstəqillik dövründə dövlət ideologiyası miqyasına çatdırılmışdır.
Azərbaycançılıq – milli düşüncənin və Vətən anlayışının bir yerdə qavranılması təlimi kimi xalqın və ölkənin milli maraqlarının – maarifçilikdən milli azadlıq ideyalarına, istiqlal mübarizəsi düşüncəsinə, dövlət müstəqilliyi şüuruna qədərki bütün ideallarını qaçılmaz həyati tələbat səviyyəsinə qaldıran ümummilli məfkurədir. Azərbaycançılıq – milli ədəbiyyatın axarını ölkə maraqlarına doğru istiqamətləndirən mühüm ədəbi-ictimai təlimdir. Azərbaycançılıq – ədəbiyyatda milli-mənəvi özünüdərk və vətənpərvərlik ideyalarının parlaq bədii təcəssümüdür, Azərbaycançılıq - xalqın hərtərəfli inkişafına xidmət edən ümummilli məfkurədir. Nəhayət, Azərbaycançılıq – xalqın milli istiqlal və müstəqil dövlətçilik ideallarının təcəssümü olan əbədiyaşar təlimdir.
Azərbaycançılıq – müstəqil Azərbaycan Respublikasının dövlət ideologiyasıdır! Müstəqil Azərbaycan dövlətinin banisi və qurucusu Ümummilli lideri Heydər Əliyev Azərbaycançılıq dövlət ideologiyasının yaradıcısıdır. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Azərbaycançılıq məfkurəsini müstəqil dövlətin ideologiyası və Azərbaycan xalqının Birlik təlimi miqyasında qiymətləndirir və dönmədən həyata keçirir. Dövlət başçımızın 8 noyabr 2026-cı il tarixdə Zəfər bayramı münasibəti ilə Xankəndi də Zəfər abidəsi önündən səsləndirdiyi aşağıdakı fikirlər Azərbaycançılıq məfkurəsinin bütün mahiyyətini və miqyasını əks etdirir: «Azərbaycançılıq məfkurəsi bizim bütün uğurlarımızın təməlində dayanan fəlsəfədir. Azərbaycançılıq bizi irəli aparan məfkurədir. Azərbaycanda bütün etnik qruplar, bütün dinlərin nümayəndələri bir ailə kimi yaşayır və bizi birləşdirən vətəndaşlıq, həmrəylik və Azərbaycançılıq məfkurəsidir. Bu, bizim milli ideyamızdır… Bu, gələcəyə aparan yoldur.
Bu, – Azərbaycançılıq ideologiyasının İlham Əliyev düsturudur.
Bu, – müstəqil Azərbaycan dövlətinin ümummilli ideologiyasının İlham Əliyev modelidir.
Bu, – Azərbaycançılıq ideologiyası və Azərbaycançılıq strategiyasının İlham Əliyev təlimidir.
Bu, – müstəqil Azərbaycanın dövlətçilik ideologiyasının İlham Əliyev modelinin siyasi-nəzəri əsaslarıdır.
Bu, – İlham Əliyev erasının müstəqil dövlətçilik ideologiyasının tezisləridir.
Bu, – müstəqil Azərbaycan dövlətinin və Azərbaycan gerçəkliyinin siyasi-ideoloji simasıdır.
Nəticə olaraq bu, – müstəqil və güclü Azərbaycan idealı ilə Azərbaycançılıq ideologiyası arasında bərabərlik işarəsidir.
Bu, – Azərbaycan cəmiyyətinin daxili mahiyyətini və təkamül proseslərini və inkişaf istiqamətlərini müəyyən edən dövlətçilik Aktıdır.
Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyev İkinci Qarabağ – Vətən müharibəsində xalqımızın bütün təbəqələrini vahid amal – Azərbaycançılıq ideyası ətrafında birləşdirərək, tarixi Zəfərə nail olmuşdur. Prezident İlham Əliyev dünya azərbaycanlılarının lideri olaraq xalqımızın Birliyi və Həmrəyliyini dövlət siyasəti səviyyəsində uğurla həyata keçirir. Müstəqil Azərbaycan dövlətinin qazandığı nailiyyətlərin əldə olunmasında Azərbaycançılıq idealı xüsusi yer tutur. Hazırda Azərbaycançılıq ideologiyası ölkəmizdə yaşayan xalqları öz ətrafında birləşdirməklə bərabər, həm də böyük gələcəyə doğru vahid amal ətrafında mübarizəyə doğru istiqamətləndirir. İkinci Qarabağ müharibəsi cəbhələrində Azərbaycan Respublikasının vətəndaşı olan ölkəmizdə yaşayan bütün azsaylı xalqların, etnik qrupların mərd oğulları Azərbaycan torpaqlarının Ermənistanın işğalından azad edilməsində qəhrəmanlıqlar göstərmiş, şəhidlər vermişlər. Bu, Azərbaycançılıq ideyasının nə qədər böyük gücə və əhəmiyyətə malik olduğunu göstərən ibrətamiz tarixi faktdır. Dünya azərbaycanlıları ilə əlaqələrin genişləndirilməsi də müstəqillik epoxasının müasir dövrünün reallığı və nailiyyətidir.
Göründüyü kimi, Azərbaycançılıq məfkurəsi uzaq əsrlərin dərinliklərindən keçərək davamlı olaraq məsuliyyətli və şərəfli yol keçərək, milli kimlik şüurundan Azərbaycançılıq ideyasına, müstəqil dövlətin ümummilli ideologiyasına və dünya Azərbaycanlılarını birləşdirən vahid amala qədər inkişaf etmişdir.
Azərbaycançılıq – vətəndaşlıq və vətənpərvərlik, millilik və mənəvi bütövlük təlimidir.
Azərbaycançılıq – vahid amal uğrunda birgə fəaliyyət göstərmək və mübarizə aparmaq deməkdir.
Azərbaycan – Vətən və ideal, Azərbaycançı – vətəndaşlıq mövqeyi və əqidə birliyi, Azərbaycanşünaslıq – ölkəşünaslıq elmi, Azərbaycançılıq – dövlətçilik ideologiyasıdır.
Azərbaycançılıq Birlik və Həmrəylik rəmzidir.
Azərbaycançılıq məfkurəsi xalqımızı vahid amal ətrafında birləşdirən və istiqamətləndirən ideya kimi daim inkişaf edir, yaşayır, zənginləşdirir və sabahlarımıza gur işıq salır.
İsa HƏBİBBƏYLİ
AMEA-nın prezidenti, akademik