Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası

Azərbaycanın müasir tarixində elə günlər var ki, onların mənası təqvimin bir səhifəsinə sığmır. 27 Sentyabr – Anım Günü də məhz belə tarixlərdəndir. Bu gün Vətən uğrunda son nəfəsinə qədər mübarizə aparan, Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyü naminə canından keçən şəhidlərin əziz xatirəsinin ümumxalq ehtiramı ilə yad edildiyi gündür. 27 Sentyabr həm hüznün, həm qürurun, həm də Vətən qarşısında ödənilməsi mümkün olmayan böyük bir mənəvi borcun ifadəsidir. Çünki bu tarixdə Azərbaycan xalqı yalnız itirdiyi qəhrəman övladlarını xatırlamır, eyni zamanda onların hansı amal uğrunda həyatlarını fəda etdiyini bir daha düşünür.

2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan və 44 gün davam edən Vətən müharibəsi Azərbaycan tarixinin ən mühüm mərhələlərindən birinə çevrildi. Həmin günlərdə cəbhədə Azərbaycan əsgərinin döyüş əzmi ilə arxa cəbhədə xalqın həmrəyliyi bir-birini tamamladı. Müharibə dövründə cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin vahid məqsəd ətrafında birləşməsi milli həmrəyliyin ən yaddaqalan nümunələrindən biri oldu. Azərbaycan Prezidentinin 2 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamı ilə hər il sentyabrın 27-sinin Anım Günü kimi qeyd edilməsi rəsmiləşdirildi.

Anım Gününün mahiyyətində ilk növbədə insan taleyi dayanır. Hər bir şəhid adı bir ailənin övladı, bir ananın ümidi, bir atanın qüruru, bir övladın əbədi xatirəsi deməkdir. Onların hər biri Vətən anlayışını öz həyatından üstün tutaraq Azərbaycan tarixində silinməz iz qoyub. Buna görə şəhidlər haqqında danışarkən yalnız hərbi qəhrəmanlıqdan deyil, böyük mənəvi seçimdən də danışırıq. Onların keçdiyi yol gələcək nəsillərə Vətəni sevməyin, dövlətə bağlılığın və ən çətin anda məsuliyyətdən geri çəkilməməyin nə demək olduğunu göstərən tarixi örnəkdir.

27 Sentyabrın yaratdığı mənəvi məsuliyyət şəhid ailələrinə münasibətdə də özünü göstərir. Şəhidin əmanətinə sahib çıxmaq onun ailəsinə ehtiram göstərməkdən, qarşılaşdığı problemlərin həllinə həssas yanaşmaqdan başlayır. Bu ailələrin sosial müdafiəsi, mənzil-məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması və digər istiqamətlərdə həyata keçirilən tədbirlər dövlətin sosial siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri kimi təqdim olunur. Burada məsələ yalnız maddi təminatla məhdudlaşmır. Şəhid ailəsinə göstərilən ehtiram, eyni zamanda, həmin şəhidin Vətən qarşısındakı xidmətinə verilən ictimai və dövlət qiymətinin davamıdır.

Qazilər də Azərbaycanın müharibə tarixinin canlı qəhrəmanlarıdır. Döyüş meydanından yaralı qayıdan, sağlamlığının bir hissəsini Vətən yolunda itirən hərbçilərin həyat hekayəsi müharibənin hansı ağır sınaqlardan keçilərək başa gəldiyini xatırladır. Onların müalicəsi, reabilitasiyası, protezlərlə təminatı, sosial həyata və əmək fəaliyyətinə uyğunlaşması uzunmüddətli diqqət tələb edən məsələlərdir. Qaziyə qayğı yalnız keçmişdə göstərdiyi qəhrəmanlığa təşəkkür deyil, onun sonrakı həyatını layiqli şəkildə davam etdirməsinə verilən dəstəkdir.

Bu mənada şəhid ailələri və yaralanmış hərbçilərə dəstək mexanizmlərinin formalaşdırılması dövlətlə cəmiyyət arasında həmrəyliyin davam etdirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Vətən müharibəsi günlərində meydana çıxan birlik yalnız cəbhəyə dəstəklə məhdudlaşmadı. Müharibədən sonrakı dövrdə də qəhrəmanların ailələrinin və qazilərin yanında olmaq cəmiyyətin mənəvi məsuliyyətlərindən biri olaraq qaldı. İnsanların könüllü təşəbbüsləri, müxtəlif sosial layihələr və dövlət proqramları bu həmrəyliyin müxtəlif formalarda davam etməsinə imkan yaratdı.

Şəhidlərin xatirəsini yaşatmağın ən təsirli yollarından biri onların adlarını gələcək nəsillərin yaddaşına ötürməkdir. Şəhidlərin adını daşıyan məktəblər, küçələr, müxtəlif xatirə məkanları, memoriallar və onların həyat yolundan bəhs edən materiallar sadəcə keçmişin yad edilməsi deyil. Bunlar milli yaddaşın qorunması vasitələridir. İllər keçdikcə müharibəni şəxsən görməyən yeni nəsillər yetişəcək. Həmin nəsillərin azad və suveren dövlətin hansı fədakarlıqlar hesabına qorunduğunu bilməsi məhz bu yaddaşın yaşadılmasından asılıdır.

Bakıda Zəfər parkının yaradılması da bu tarixi yaddaşın şəhər məkanında yaşadılmasının nümunələrindən biridir. Park 8 noyabr 2024-cü ildə açılıb və burada Azərbaycanın Dövlət Bayrağı ucaldılıb, Zəfər abidəsinin önünə əklil və gül dəstələri qoyulub. Belə məkanların əsas mənası tarixi yalnız kitablarda deyil, insanların gündəlik həyatında görünən və hiss olunan yaddaşa çevirməkdir.

Ancaq şəhidlərin xatirəsini əbədiləşdirmək yalnız abidə ucaltmaqla tamamlanmır. Ən böyük abidə onların uğrunda mübarizə apardıqları dövlətin gücləndirilməsi, qorunması və gələcək nəsillərə daha möhkəm şəkildə ötürülməsidir. Azad edilmiş ərazilərdə həyatın yenidən qurulması, yaşayış məntəqələrinin bərpası, insanların doğma yurdlarına qayıdışı şəhidlərin uğrunda mübarizə apardıqları torpaqlarda həyatın yenidən davam etməsinin rəmzi mənasını daşıyır. Bir vaxtlar döyüş meydanı olan ərazilərdə məktəbin, evin, yolun, xəstəxananın tikilməsi tarixə tamam başqa bir məna qazandırır: qorunan torpaq yenidən yaşayan yurda çevrilir.

27 Sentyabr həm də bizə Qələbənin arxasında insan həyatının dayandığını unutmağa imkan vermir. Tarix böyük nəticələri qeyd edir, lakin həmin nəticələrin arxasında ayrı-ayrı insanların taleyi, ailələrin çəkdiyi ağrı və əsgərlərin göstərdiyi fədakarlıq dayanır. Buna görə Anım Günü Zəfərin mənəvi qiymətini anlamaq üçün də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu günün sükutunda minlərlə həyat hekayəsi, yarımçıq qalan arzular və Vətən naminə verilmiş ən ağır qərarlar yaşayır.

Şəhidlərin qəhrəmanlığı yalnız müharibənin 44 günü ilə məhdudlaşan xatirə deyil. Onların həyat yolu milli mənlik şüurunun, vətənpərvərlik tərbiyəsinin və dövlətçilik düşüncəsinin mühüm hissəsinə çevrilib. Gənc nəslin Vətən sevgisini yalnız sözlə deyil, real həyat nümunələri ilə öyrənməsi baxımından şəhidlərin irsi əvəzsiz mənəvi məktəbdir. Çünki onların həyatında və son seçimində Vətən qarşısında məsuliyyət anlayışı ən yüksək səviyyədə öz ifadəsini tapıb.

Azərbaycan xalqının şəhidlərə münasibətində xüsusi bir mənəvi bütövlük var. Şəhid yalnız bir ailənin itkisi kimi qəbul edilmir; onun xatirəsi ümummilli dəyərə çevrilir. Məhz buna görə sentyabrın 27-də ölkənin müxtəlif yerlərində insanların eyni hiss ətrafında birləşməsi təsadüfi deyil. Bu ehtiram cəmiyyətin öz qəhrəmanlarına sahib çıxmasının, onların xidmətini zaman keçdikcə unutdurmamasının göstəricisidir.

Bu gün şəhid ailəsinin qapısını açmaq, qazinin probleminə həssas yanaşmaq, müharibə iştirakçısına layiq olduğu hörməti göstərmək Anım Gününün mənasını gündəlik həyata daşımaq deməkdir. Çünki qəhrəmanlara ehtiram yalnız mərasimlərdə deyil, münasibətlərdə də görünməlidir. Dövlət qurumlarından ictimai təşkilatlara, sahibkarlardan ayrı-ayrı vətəndaşlara qədər hər kəs bu mənəvi məsuliyyətin daşıyıcısı ola bilər. Şəhid ailəsinin özünü heç vaxt unudulmuş hiss etməməsi, qazinin qarşılaşdığı çətinlik qarşısında tək qalmaması cəmiyyətin öz qəhrəmanlarına münasibətinin ən real göstəricilərindəndir.

27 Sentyabr keçmişlə gələcəyin qovuşduğu tarixdir. Bir tərəfdə Vətən uğrunda həyatını fəda edən insanların əziz xatirəsi, digər tərəfdə isə onların qoruduğu torpaqlarda qurulan gələcək dayanır. Bu iki məna bir-birindən ayrılmazdır. Şəhidlərin xatirəsini qorumaq keçmişi daim kədərlə xatırlamaq deyil; onların fədakarlığından nəticə çıxarmaq, milli birliyi qorumaq, dövlətçiliyin dəyərini bilmək və gələcək qarşısında məsuliyyət daşımaqdır.

İllər keçəcək, nəsillər dəyişəcək, 2020-ci ilin sentyabr və oktyabr günlərini yaşamayan insanlar böyüyəcək. Lakin 27 Sentyabrın Azərbaycan tarixində daşıdığı məna dəyişməyəcək. Çünki həmin tarix bir xalqın öz şəhidlərinə verdiyi əbədi sözün ifadəsinə çevrilib: onların adını unutmayacaq, əmanətlərinə sahib çıxacaq və uğrunda can verdikləri Vətənin dəyərini qoruyacaq.

Bu səbəbdən Anım Gününün ən böyük mesajı yaddaşdır. Şəhidin adı çəkildikcə, onun həyat yolu öyrənildikcə, ailəsinə ehtiram göstərildikcə, qaziyə qayğı göstərildikcə həmin yaddaş yaşayır. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi uğrunda həyatını fəda etmiş bütün şəhidlərin xatirəsi xalqın tarixində və mənəvi yaddaşında yaşayacaq.

27 Sentyabr bir günlük anım deyil. Bu tarix Vətən qarşısında ən böyük fədakarlığı göstərənlərin xatirəsinə əbədi ehtiramın, onların əmanətinə sədaqətin və milli yaddaşın simvoludur. Şəhidlərin ruhu qarşısında ən böyük borc isə onların uğrunda can verdikləri Azərbaycanı qorumaq, gələcək nəsillərə Vətənin hansı qiymət hesabına qorunduğunu anlatmaq və qəhrəmanların adını zamanın unutqanlığına buraxmamaqdır.

Elton MƏMMƏDOV, AMEA-nın Rəyasət Heyəti aparatının Sosial xidmətlər şöbəsinin müdiri, professor

xeberdar.az