Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası

Məlumdur ki, XI–XII əsrlərdə coğrafi baxımdan Qərbə və Şərqə, eləcə də müxtəlif istiqamətlərə çıxış imkanlarına malik olan, təbii sərvətlərlə zəngin Azərbaycan dünya iqtisadiyyatı və mədəniyyətinin mühüm regionlarından birinə çevrilmişdi. Nizami Gəncəvi dühasının yetişməsi Azərbaycanın XII əsrdə yaşadığı siyasi-iqtisadi və mədəni inkişafın bəhrəsi idi.

Bu dövrdə fasiləsiz daxili müharibələrin yaratdığı çətinliklərə baxmayaraq, Azərbaycanın Gəncə, Bakı, Naxçıvan, Təbriz, Şamaxı, Şəki, Bərdə və Marağa kimi mühüm şəhərləri Şərqin böyük ticarət, elm, təhsil və mədəniyyət mərkəzləri hesab olunurdu. Nizami Gəncəvinin yaşadığı dövrdə Gəncə Azərbaycanın mühüm siyasi və mədəni mərkəzlərindən biri idi. Şəhərin uzun əsrlər boyu mühüm inzibati mərkəz kimi fəaliyyət göstərməsi onun sürətli inkişafına əsaslı təsir göstərmişdi. Gəncə nəinki Azərbaycanın, eləcə də Yaxın Şərqin böyük mədəniyyət mərkəzlərindən biri kimi tanınırdı. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən istedadlı şairlər və alimlər Gəncəyə toplaşır, burada elmi və mədəni həyat inkişaf edirdi. Dini elmlərlə yanaşı, dövrün təhsil ocaqlarında fəlsəfə, filologiya, tarix, fiqh, riyaziyyat, tibb və digər elmlər də öyrənilirdi.

Belə zəngin ictimai-siyasi və mədəni mühit Ömər Gənci, Əbülüla Gəncəvi, Məhsəti Gəncəvi, Nizami Gəncəvi və Qivami Mütərrizi Gəncəvi kimi görkəmli alim və şairlərin yetişməsinə şərait yaratmışdı. XII əsrdə ədəbiyyat, xüsusilə poeziya sürətlə inkişaf edirdi. Kiçik həcmli poetik janrlar arasında bitkin fəlsəfi fikir və ya bədii obraz ifadə edən rübai, eləcə də lirik şeirin ən kamil nümunələrindən sayılan qəzəl geniş yayılmışdı.

Azərbaycan ədəbiyyatının bu parlaq dövründə ensiklopedik biliyi və bədii istedadı ilə seçilən Nizami Gəncəvinin yaradıcılığı XII əsr Azərbaycan poeziyasının ən yüksək zirvəsi hesab olunur. Gənclik illərindən başlayaraq apardığı ciddi mütaliə və müşahidələr şairin ictimai-siyasi görüşlərinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Nizaminin zərif və lətif qəzəlləri Azərbaycan və Orta Asiya şəhərlərində böyük maraqla qarşılanmış, geniş oxucu auditoriyasının rəğbətini qazanmışdır. Şairin lirik irsi Şərq poeziyasının qəzəl, qəsidə və rübai kimi əsas janrlarını əhatə edir. “Divan”ına daxil olan şeirlərin yalnız az bir hissəsi dövrümüzə qədər gəlib çatsa da, həmin nümunələr böyük sənətkarın lirik yaradıcılığı haqqında müəyyən təsəvvür yaratmağa imkan verir. Saf eşq və məhəbbət, əməksevərlik, haqq və ədalət, eləcə də ictimai həyat məsələləri şairin lirikasının əsas mövzularını təşkil edir.

Nizami Gəncəvinin zəngin bədii irsi Azərbaycan xalqının müstəsna əhəmiyyətə malik milli sərvəti olmaqla yanaşı, dünya sivilizasiyasının da nadir nümunələrindən biridir. Nizami yalnız klassik Azərbaycan ədəbiyyatında deyil, bütövlükdə dünya ədəbiyyatında özünəməxsus yer tutan qüdrətli sənətkardır. Onun yaradıcılığı forma və məzmun vəhdəti, dərin ideya yükü, bədii ifadə vasitələrinin zənginliyi və özünəməxsus dili ilə seçilir.

Dahi Nizaminin yaradıcılığı Yaxın Şərqin bir çox məşhur ədibləri tərəfindən təqlid edilmiş, onun həm “Xəmsə”sinə, həm də bu külliyyata daxil olan beş məsnəvinin hər birinə çoxsaylı nəzirələr və bənzətmələr yazılmışdır. Nizami əsərlərinə yalnız nəzirələr deyil, çoxlu şərh və təfsirlər də həsr edilmişdir. Klassik Şərq ədəbiyyatında ən çox köçürülən, mahir xəttatlar tərəfindən üzünü köçürülən və istedadlı miniatür ustaları tərəfindən təsvirlərlə, qızıl suyuna çəkilmiş ornamentlərlə bəzədilən əsərlər arasında Nizaminin “Xəmsə”si xüsusi yer tutur.

Şairə nəzirə yazanlar arasında Şərq ədəbiyyatının məşhur nümayəndələri Əmir Xosrov Dəhləvi, Xacu Kirmani, Salman Savəci, Katibi, Cami, Hatifi, eləcə də sufi ədəbiyyatının böyük ustadlarından Fəridəddin Əttar kimi fars dilində yazıb-yaradan şair və mütəfəkkirlər vardır.

Klassik farsdilli ədəbiyyatdan sonra formalaşan klassik türk ədəbiyyatına da Nizami yaradıcılığı güclü təsir göstərmişdir. Cığatay poeziyasının və türk xalqlarının yaratdığı müştərək ədəbi irsin böyük nümayəndəsi Əlişir Nəvai də daxil olmaqla, bir çox türk şairi Nizami əsərlərini tərcümə etmiş və ya onlara nəzirələr yazmışdır. Türk ədəbiyyatında ilk “Xəmsə” müəllifi kimi tanınan Əlişir Nəvai Nizami ədəbi məktəbinin layiqli davamçılarındandır. Onun “Xəmsə”si “Heyrətül-əbrar”, “Leyli və Məcnun”, “Fərhad və Şirin”, “Səbeyi-səyyarə” və “Səddi-İsgəndər” adlı məsnəvilərdən ibarətdir.

Əlişir Nəvai türk dilinin fars dili ilə müqayisə edilə biləcək yüksək səviyyəli ədəbiyyat dili olduğunu sübut etmək məqsədilə yazdığı məsnəvilərdə heyranlıq duyduğu Nizamini nümunə göstərmişdir:

“Xeyli fəsahət başının əfsəri,

Gənce-yeqin əfsərinin gövhəri”.

Nəvainin Nizamiyə bəslədiyi dərin ehtiram və heyranlıq hissi onun əsərlərində aydın şəkildə görünür. Yaxın Şərq ədəbiyyatında Nizami yaradıcılığından və onun bədii irsindəki zənginlikdən bəhrələnən sənətkarlar arasında Əlişir Nəvai xüsusi yer tutur. O, Nizaminin epik ənənələrini inkişaf etdirən böyük şairlərdən biridir. Nəvai, xüsusilə “Xəmsə”si ilə Nizami ədəbi ənənələrini yaradıcı və orijinal şəkildə davam etdirməyin parlaq nümunələrini yaratmış, Şərq ədəbiyyatına ölməz əsərlər bəxş etmişdir.

Böyük sənətkar və qüdrətli söz ustadı olmaqla yanaşı, Nəvai elmi-ədəbi fikrin inkişafına istiqamət verən görkəmli alim kimi də tanınmışdır. O, epik əsərlərini yaradarkən Xosrov Dəhləvi və Cami ilə yanaşı, Nizami yaradıcılığından da bəhrələnmiş, onun “Xəmsə”sini nümunə götürmüşdür. Nəvai Nizami əsərlərinə cavab olaraq qələmə aldığı “Heyrətül-əbrar” poemasının başlanğıcında böyük Azərbaycan şairinə xüsusi yer ayırmış, onu söz sənətkarlarının baş tacı adlandırmışdır. O, Nizamiyə dərin məhəbbət və ehtiramını aşağıdakı misralarla ifadə etmişdir:

“Gəncə vətən, könlü anın gəncxiz,

Xatiri gəncürü dili gəncriz.

Fikrəti-nizamı bulub “Xəmsə”sənc,

“Xəmsə” demə, bəlkə deyil “Pənc gənc”.

Kəffəyi-mizan ona əflak olub,

Batmani-daşı kürrəyi-xak olub.

Xani-lətayifqa sözü münqəsim,

Dürri-məaniyğə dili müntəzim.

Nazim olub söz dürri-serabiğa,

Çərx Nizami yazıb alqabiğa”.

Nəvai böyük azərbaycanlı sələfinin poetik dühasını, epik lövhələrinin genişliyini və sənətkarlıq qüdrətini yüksək qiymətləndirmişdir. O, Nizaminin könlünü xəzinə, dilini xəzinə açan, “Xəmsə”sini isə beş xəzinə adlandırır. Bu misralardan aydın olur ki, Nəvai Nizami poeziyasının ideya zənginliyini, bədii dil və üslub baxımından kamilliyini, əsərlərinin əsrlər boyu yaşamaq gücünə malik olduğunu dərindən dərk etmişdir.

Dahi Nizaminin əsərlərinin ölməzliyi, yaşamaq qüvvəsi və dünya miqyasında qazandığı şöhrət müxtəlif ölkələrin ədəbi mühitində öz parlaq ifadəsini tapmışdır. Nəvainin misralarından aydın olur ki, Nizaminin ədəbi irsi XV əsrdə şairlərə, alimlərə və ziyalılara güclü təsir göstərmiş, onların dərin rəğbətini qazanmışdır.

Nizami mövzularında əsərlər yazmaq və şairin “Xəmsə”sinə cavab vermək çətin yaradıcılıq sınağı kimi qiymətləndirilmişdir. Əlişir Nəvaidən sonra Nizami ədəbi məktəbinin davamçıları kimi tanınan türk şairləri öz istedadlarını bu sahədə sınamış, “Xəmsə” nəzirələri yaratmışlar. Beləliklə, Nizami mövzularında çoxsaylı orijinal sənət nümunələri meydana gəlmişdir.

Türk ədəbiyyatının Həmdullah Həmdi, Taşlıcalı Yəhya, Nəvizadə Ətai, Feyzi Sübhizadə, Behişti, Çakəri, Əhməd Rizvan, Həyati, Cəlili və Lamii kimi nümayəndələri həm də “Xəmsə” müəllifləri kimi tanınırlar. Qeyd etmək lazımdır ki, türk ədəbiyyatında “Xəmsə” yaratmaq ənənəsi özünəməxsus şəkildə inkişaf etmiş, türk şairləri “Xəmsə”lərinə daxil etdikləri əsərlərin mövzuları baxımından bəzən Nizamidən fərqlənmişlər.

Həmdullah Həmdi (1449–1503). Orta əsr türk ədəbiyyatının tanınmış nümayəndələrindən biridir. Onun “Xəmsə”sinə “Töhfətül-üşşaq”, “Leyli və Məcnun”, “Yusif və Züleyxa”, “Mövlidi-Nəbi” və “Qiyafətnamə” adlı məsnəvilər daxildir. Şairin ən məşhur əsəri “Leyli və Məcnun” poemasıdır. Əsərdə Nizaminin poetik və üslubi xüsusiyyətləri əks olunmuşdur. 1500-cü ildə həzəc bəhrində yazılmış poema süjet baxımından Nizaminin eyniadlı əsərinə yaxındır. Bununla yanaşı, əsərdə Əmir Xosrov Dəhləvi və Əbdürrəhman Caminin təsiri də hiss olunur.

Lamii (vəfatı: 1531).  XVI əsrin məşhur türk şairlərindəndir. O, lirik şeirlərini həm fars, həm də türk dillərində yazmışdır. Nizami yaradıcılığına nəzirə olaraq qələmə aldığı “Xəmsə”si “Şəm və pərvanə”, “Vamiq və Əzra”, “Salaman və Əbsal”, “Veys və Ramin” və “Fərhadnamə» adlı məsnəvilərdən ibarətdir. Mənbələrdə Lamii yaradıcılığına aid “Məqtəli-Hüseyn”, “Guy və çövqan”, “Həft peykər” və “Şəhrəngizi-Bursa” adlı məsnəvilərin də olduğu qeyd edilir.

Sübhizadə Feyzi (vəfatı: 1739). Türk ədəbiyyatında “Xəmsə” müəllifi kimi tanınan şairlərdəndir. Onun “Xəmsə”sinə “Mirati-surətnüma”, “Səfanamə”, “Eşqnamə”, “Həft-səyyarə” və lirik şeirlərindən ibarət beşinci hissə daxil edilmişdir. Qeyd: müəllifin vəfat tarixi ilə bağlı ilkin mətndə verilən məlumat ayrıca yoxlanmalıdır.

Həyati. XV əsr türk şairidir. A. S. Ləvənd onun “Xəmsə” müəllifi olduğunu bildirmiş və şairin “Məxzənül-əsrar”, “Həft peykər”, “Bəhramgur” və “İsgəndərnamə” adlı dörd əsərinin şəxsi kitabxanasında olduğunu qeyd etmişdir. Bununla yanaşı, Ləvənd Həyatinin “Xəmsə”sinin beşinci əsərinin “Leyli və Məcnun” olduğunu da göstərmişdir.

Behişti Əhməd Sinan (1481–1511). XV–XVI əsrlər türk ədəbiyyatının tanınmış nümayəndələrindən olan Behişti də “Xəmsə” müəllifidir. Onun “Xəmsə”sinə “Yusif və Züleyxa”, “Vamiq və Əzra”, “Hüsn və Nigar”, “Süheyl və Növbahar” və “Leyli və Məcnun” məsnəviləri daxildir.

Nəvizadə Ətai (1583–1635). XVI əsrin sonu – XVII əsrin əvvəllərində yaşamış klassik türk ədəbiyyatının məşhur nümayəndələrindən biridir. Onun yaradıcılığında Baqi təsiri hiss olunur. Ətai “Xəmsə” müəllifidir. Qədim türk mənbələrində şairin “Xəmsə”sinə daxil olan dörd əsərin – “Aləmnüma”, “Nəfhətül-əzhar”, “Söhbətül-əbkar” və “Həftxan” məsnəvilərinin adı çəkilir. “Aləmnüma” əsəri janr xüsusiyyətlərinə görə “Saqinamə” də adlandırılmışdır. Bu isə tədqiqatçılar arasında fikir müxtəlifliyinə səbəb olmuşdur. Türk ədəbiyyatı tarixçisi A. S. Ləvəndin tərtib etdiyi biblioqrafik mənbələrdə Ətainin “Xəmsə”sinin son poemasının “Hilyətül-əfkar” olduğu da qeyd edilir.

Əhməd Rizvan (vəfatı: 1528). XV əsrin ikinci yarısı və XVI əsrin əvvəllərində yaşayıb-yaratmışdır. Şairin yaradıcılığının ilkin mərhələsi fəlsəfi mövzularla bağlı olmuşdur. Səhi bəy öz təzkirəsində onun “Xəmsə” müəllifi olduğunu və bu külliyyatdan üç poemanın – “İsgəndərnamə”, “Leyli və Məcnun” və “Xosrov və Şirin”in məlum olduğunu bildirmişdir.

Çakəri Sinan Çələbi (1481–1512). XVI əsrdə yaşamışdır. Lətifi şairin “Xəmsə”sindən yalnız “Leyli və Məcnun” poemasının məlum olduğunu qeyd etmişdir. Digər türk təzkirəçisi Səhi bəy isə şairin “Şahnamə” əsərinin adını çəkmişdir.

Taşlıcalı Yəhya bəy (1492–1582).  XVI əsr türk ədəbiyyatının məşhur “Xəmsə” müəlliflərindəndir. Onun “Xəmsə”sinə “Gəncineyi-raz”, “Şahü Gəda”, «Yusif və Züleyxa”, “Kitabi-üsul» və “Gülşəni-ənvar” məsnəviləri daxildir. Bu əsərlərin qaynaqlandığı mənbələrə nəzər saldıqda Nizami yaradıcılığının təsiri aydın görünür. Belə ki, “Gəncineyi-raz” Nizaminin “Məxzənül-əsrar”ı, Caminin “Töhfətül-əhrar”ı və Nəvainin “Heyrətül-əbrar”ı ilə; “Yusif və Züleyxa” Nizaminin “Xosrov və Şirin”i və Caminin “Yusif və Züleyxa»sı ilə; “Gülşəni-ənvar” isə Nizami, Xosrov Dəhləvi, Cami və Nəvai “Xəmsə”ləri ilə əlaqələndirilir. “Şahü Gəda” poemasında Nizaminin “Həft peykər”inin, “Kitabi-üsul» əsərində isə “İsgəndərnamə”nin təsiri müşahidə olunur.

Cəlili (1487–1569). XVI əsrdə yaşamışdır. Mövlana Cəlili Həmidizadə Bursada yetişmişdir. Onun “Leyli və Məcnun” və “Xosrov və Şirin» poemaları məlumdur. Şairin “Güli-Gülzar”, “Hicrnamə” və “Məhəknamə” adlı digər məsnəviləri də vardır. Bunlardan “Hicrnamə” və “Məhəknamə”nin Paris Milli Kitabxanasında saxlanıldığı qeyd olunur. Səhi bəy öz təzkirəsində Cəlilinin “Xəmsəyi-Nizami”ni bütövlükdə türkcəyə tərcümə etdiyini bildirir. Şairin əsərləri külliyyat halında Paris Milli Kitabxanasında qorunur. Külliyyata yüz qəzəldən ibarət “Güli-Gülzar” adlı divan, əvvəlində “Məhəknamə” adlı mənzum hekayə verilən ikinci divan, eləcə də “Hicrnamə”, “Xosrov və Şirin” və “Leyli və Məcnun”poemaları daxildir. Cəlili “Leyli və Məcnun” əsərində «Xosrov və Şirin” poemasını daha əvvəl yazdığını qeyd etmişdir. Nizami “Xəmsə”sinin süjet təsiri Cəlilinin ilk iki poemasında özünü göstərir, digər üç poema isə Nizami ənənəsindən kənara çıxır. “Leyli və Məcnun»”əsərində Nizaminin eyniadlı poemasının təsiri hiss olunur.

Muidi Kalkandələnli (vəfatı: 1585). Qanuni Sultan Süleyman dövründə yaşayıb-yaratmışdır. Həsən Çələbi onun “Xəmsə” müəllifi olduğunu bildirmiş, Lətifi isə şairin «Pənc gənc»ə cavab yazdığını qeyd etmişdir. Lətifi, eyni zamanda, Muidinin “Gülü Novruz” məsnəvisinin olduğunu göstərir. Bununla yanaşı, onun Nizaminin “Həft peykər” mövzusu ilə əlaqəli, həzəc bəhrində qələmə aldığı “Şəm və Pərvanə”əsəri də məlumdur. Aşıq Çələbi isə Muidinin yalnız “Vamiq və Əzra”əsərinin adını çəkmişdir.

Nizami təsiri türk bədii ədəbiyyatında yarandığı ilk dövrlərdən etibarən müxtəlif istiqamətlərdə özünü göstərmişdir. Şairin poemalarının mövzuları əsasında şifahi ədəbiyyatda rəngarəng xalq dastanları yaranmış, Nizaminin yaratdığı bədii obrazlar türk şifahi ədəbiyyatının sevimli qəhrəmanları sırasına daxil olmuşdur. Müxtəlif dövrlərdə yetişən türk sənətkarları şairin yüksək bədii ideyalarını öz əsərlərində inkişaf etdirmiş, Nizami irsini dərindən öyrənərək onun ədəbi ənənələrini davam etdirmişlər. Dahi şairin “Xəmsə”sinə daxil olan hər bir məsnəviyə çoxsaylı nəzirələr yazılmışdır. Bu nümunələrdə Nizami ənənələrinə sadiqlik əsas xüsusiyyətlərdən biri kimi diqqəti cəlb edir.

Nizami Gəncəvi epik yaradıcılığa “Sirlər xəzinəsi” əsəri ilə başlamışdır. Şairin ilk poeması olan “Sirlər xəzinəsi” türk epik şerində didaktik ədəbiyyatın ən gözəl örnəklərindən biridir.

Şərq xalqları ədəbiyyatlarında Nizami poeziyasının, xüsusilə “Sirlər xəzinəsi”məsnəvisinin təsiri, şairin ədəbiyyata gətirdiyi yeni mövzuların hər bir xalqın özünəməxsus xüsusiyyətlərilə zənginləşdirilərək işlənməsi XIII-XIV əsrlərdən başlayaraq davam etmişdir. Öz yaradıcılıqlarında Nizami ənənələrini davam və inkişaf etdirən sənətkarların mühüm bir qismi təmsil etdikləri milli ədəbiyyatın tarixində görkəmli yer tutmuş və böyük nüfuz sahibi olmuşlar .             

Dahi Nizaminin dünya və onun yaranması, həyat və onun mahiyyəti, insan və onun müqəddəs missiyası, dövlət-hökmdar, xalq, ədalət, elm, təhsil , sənətə yiyələnməyin insanı ucaldan başlıca dəyərləri “Sirlər xəzinəsi” məsnəvisində tapmaq olar. Əsərin orijinal adı “Məxzənül-əsrar”dır. “Sirlər xəzinəsi” dahi şairin yaradıcılığında yeni bir mərhələnin başlanğıcı olmaqla yanaşı bütün Şərq ədəbiyyatında həm forma, ölçü-vəzn, kompozisiya, həm də mövzu, ideya baxımından tamamilə yeni bir istiqamətin özülünü qoydu. Bu əsərdə şairin qoyduğu ictimai-siyasi problemlər, bunlarla bağlı əsərə daxil olan rəvayət və hekayələr türk şifahi ədəbiyyatında geniş yayıldığı kimi, türk yazılı ədəbiyyatında da öz əksini tapmışdır.

Özbək ədəbiyyatında Nizaminin bu əsrinə ilk cavab yazan sənətkar XIV əsrin sonu, XV əsrin əvvəlində yaşamış Heydər Xarəzmidir. Şairin “Sirlər xəzinəsi”nin təsirilə yazılan “Məxzənül-əsrar”ı 615 beytdən ibarətdir.

Nizami ədəbi məktəbinin layiqli davamçılarından biri olan böyük özbək şairi Əlişir Nəvainin “Xəmsə”sinin ilk məsnəvisi və şairin yaradıcılığında önəmli yer tutan “Heyrətül-əbrar”ı Nizaminin “Sirlər xəzinəsi”nə nəzirə yazılmışdır. Ənənəvi giriş fəsillərindən sonra Nizami Gəncəvi və Caminin mədhiyyəsinə xüsusi bölüm ayrılmışdır. Əsərin əsasını 20 məqalət təşkil edir ki, məhz burada şairin ictimai-siyasi və sufi görüşləri haqqında fikirləri əks olunmuşdur. Şair əsərində ədalətsizliyi, dövrünün eybəcərliklərini tənqid emiş, elmə, sənət sahiblərinə yüksək dəyər vermiş, humanizm ideyalarını təbliğ etmişdir.

Hələ XIV əsrdə tanınmış türk şairi Gülşəhri özünün “Məntiqütteyr” əsərində İran şairi Sədi Şirazinin dili ilə Nizaminin “Sirlər xəzinəsi”ni ölməz sənət əsəri kimi çox yüksək qiymləndirib, bu səpkidə yazan Şərq şairlərinin (Sənai, Rumi, Əttar) adlarını çəkmişdir.  XV əsr türk ədəbiyyatının tanınmış şairlərindən biri, “Xəmsə” müəllifi Ətai Nevizadənin “Söhbətül-əbkar”,  əsəri Nizaminin “Sirlər xəzinəsi”nə nəzirə yazılmışdır. Mənbələrdə bu əsərin daha çox Caminin “Söhbətül-əbrar”ına yaxın olduğu bildirilmişdir. 40 məqalətdən ibarətdir. XV əsr türk şairi, Həyatinin “Məxzənül-əsrar”ı, XVI əsr türk ədəbiyyatında “Xəmsə” müəllifi kimi tanınan Taşlıcalı Yəhyanın “Gəncineyi-raz”, “Gülşəni-ənvar”ı da Nizaminin eyniadlı poemasına nəzirə olaraq yazılmışdır.

Türk ədəbiyyatında məhəbbət mövzusunun geniş yayılaraq ictimai-siyasi motivlərlə zənginləşməsində Nizami Gəncəvinin “Xosrov və Şirin” və “Leyli və Məcnun”əsərlərinin xüsusi rolu olmuşdur.

Şairin Şərq şeirinə gətirdiyi belə ölməz ideyalar “Xəmsə”nin ikinci poeması “Xosrov və Şirin” əsərində daha geniş və daha aydın şəkildə ifadə olunmuşdur. Nizami 1180-ci ildə tamamladığı bu poemasında insan eşqinin qüdrət və əzəmətini göstərmiş, məhəbbətin dərin ictimai mənasını şərh etmişdir. “Xosrov və Şirin” öz dərin məzmunu və yüksək şeiriyyəti, dilinin bədiiliyi ilə Yaxın Şərq ədəbiyyatında yaranan Nizami adı ilə bağlı yeni ədəbi məktəbin –Nizami ədəbi məktəbinin ilk müvəffəqiyyətli nümunəsidir.

Hələ XIII əsrdə məşhur hind şairi Əmir Xosrov Dəhləvi 1298-ci ildə Nizaminin bu əsərinin mövzusunda “Xosrov və Şirin” adlı poemasını yazmışdır. Yaxın Şərq ədəbiyyatında Nizami ənənələrinin ilk davamçısı kimi tanıdığımız bu qüdrətli sənətkar öz poemasında Nizami əsərindəki sosial-ictimai kəskinliyi yumşaltmağa çalışsa da əsasən Nizami ideyaları ilə bağlı olmuş və şairin Şərq şerinə gətirdiyi ölməz ənənələri izləmişlər. XIV əsr Azərbaycan şairi Arif Ərdəbilli  ilk dəfə Nizami tərəfindən epik şeirdə canlandırılan Fərhadı əsas qəhrəman götürərək özünün “Fərhadnamə” poemasını yazır. Arif Ərdəbilli əsasını Azərbaycan ərazisində mövcud tarixi nişanələrə istinad etsə də Nizami əsərindən çox faydalanmış dahi şairin əmək,zəhmət, sənət haqqındakı fikirlərini əks etdirən bir poema yaratmışdır.

Nizami dühasından bəhrələnib şairin “Xəmsə”sinə özbək dilində layiqli cavab yazan Əlişir Nəvainin “Fərhad və Şirin” əsəri də bu mövzuda yazılmış qiymətli sənət nümunəsidir.  “Xorov və Şirin” mövzusunda  türk ədəbiyyatında Əhməd Rizvan, Ahi, Cəlili, Behişti, Həyati, Lamii və başqa “Xəmsə” müəllifləri maraqlı poemalar yaratmışlar. Türk dilində yazılmış “Xosrov və Şirin”lərdə Nizami təsiri ideya baxımından olduğu kimi, poetik cəhətdən də aydın duyulmaqdadır. Bununla yanaşı türk şairləri əsas sujeti Nizamidən alsalar da özlərinə məxsus sənətkarlıq qüdrəti göstərmiş, yeni orijinal bir ruhda əhvalatları yaşadıqları zamanın tələbinə uyar şəkildə təqdim etmişlər.

Nizami Gəncəvinin bu əsəri türk şeirinə qüvvətli təsir göstərmiş, orta əsrlərdən başlayaraq dəfələrlə türk dilinə tərcümə olunmuşur.   Nizami yaradıcılığı türk bədii ədəbiyyatında ilk növbədə tərcümə vasitəsilə yayılaraq şöhrətlənmişdir. Dahi şairin əsərləri türk şairləri tərəfindən tam şəkildə tərcümə olunaraq geniş yayılmışdır. Hələ XIV əsrdən başlayaraq şairin poemaları türk dilinə tərcümə edilmiş, türk şairləri Nizami poemalarındakı müəyyən fəsil və rəvayətləri eynilə öz dillərinə çevirərək əsərlərinə daxil etmişlər. Nizami ədəbi məktəbinin yetirməsi  olan şairlər arasında Nizami poemalarının forma və mündəricəsini təkrar edən məzmun və ideya cəhətdən onun yaradıcılığından geniş bəhrələnən sənətkarlar çoxdur .

Nizami poemalarından tərcümə yolu ilə bəhrələnmək ənənəsi türk ədəbiyyatında o qədər qüvvətli olmuşdur ki, hətta “Xəmsə” mövzularına müraciət etməyən şairlər belə öz əsərlərində məzmunca Nizami yaradıcılığından faydalanmış, onun poemalarında sərbəst şəkildə tərcümələr etmişlər. Türk məsnəvi ədəbiyyatında hər hansı bir mövzunu tərcümə kimi işləyən şair öz tərcüməsində sərbəst olmuş, məzmuna müdaxilə etmək, lazımi əlavələr yazıb, dəyişikliklər yaratmaq tərcümə əsərlərdə məqbul hesab edilmişdir.Türk şairləri tərcüməyə məsuliyyətlə yanaşmış, böyük Nizaminin mövzularını işlədiklərini qürur hissilə bildirmişlər.

“Xosrov və Şirin” poemasının dövrümüzə çatmış ən qədim tərcümələrindən biri XIV əsr Qızıl Orda şairi Qütb Xarəzmin cığatay dilinə tərcüməsidir.

XIV əsrin görkəmli məsnəvi müəlliflərindən Əhmədi özünün “Cəmşid və Xurşid” əsərində Nizaminin “Xosrov və Şirin”indən geniş bəhrələnmiş, o cümlədən məhəbbət haqqında yazılmış parçanı türkcəyə çevirmişdir. Bu növ tərcümələrə Əhməd Rizvan, Cəlili kimi türk şairlərinin “Xosrov və Şirin”lərində də təsadüf etmək olur.

“Xosrov və Şirin” 1367-ci ildə Fəxrəddin Yəqub Məhəmməd Fəxri tərəfindən də çevrilmişdir.

XV əsr türk şairi Yusif Sinan Şeyxinin tərcüməsi Nizami poemalarının ən  yaxşı tərcümələrindən biri kimi məşhurdur. Şeyxinin tərcüməsi öz poetik dəyəri ilə xüsusilə seçilmişdir.

“Leyli və Məcnun” poeması da türk ədəbiyyatının sevimli mövzularındandır. Öz başlanğıcını ərəb məxəzlərindən alan bu eşq dastanının ayrı-ayrı sujetləri rəvayət şəklində hələ Nizamiyə qədər də Yaxın və Orta Şərqdə, o cümlədən Türküstan və Azərbaycanda geniş yayılmışdır. “Leyli və Məcnun” məhəbbətin qüdsiyyəti, insan eşqinin əzəməti haqqında yazılmış poemadır.

Böyük söz ustadı Əlişir Nəvai başda olmaqla türk ədəbiyyatında çox şair bu mövzuda əsərlər yazmışdır. Gülşəhri, Aşıq Paşa, Həmdullah Həmdi, Şahidi, Həqiri, Behişti Sinan, Məhəmməd Füzuli kimi görkəmli türk şairləri bu mövzuya müraciət etmiş, gözəlliyə pərəstiş, məhəbbətə inam, şəxsiyyət azadlığı, sevgi aləmində bərabərlik kimi gözəl sifətləri daha geniş şəkildə təbliğ edərək öz sələflərini izləmişlər.

“Xəmsə”mövzularından “Yeddi gözəl” və “İsgəndərnamə” də türk ədəbiyyatında əhatəli işlənmişdir. “Yeddi gözəl” xalq fəlsəfəsinə və dövrünün elmi fəlsəfi görüşlərinə yaxından bələd olan şairin dünya mədəniyyəti, ensiklopedik məlumatı sayəsində yaratdığı ölməz sənət abidəsidir. “Xəmsə”yə daxil olan başqa poemalar kimi “Yeddi gözəl” də dünya ədəbiyyatının nadir nümunələrindən biri kimi şöhrətlənmişdir. Əlişir Nəvainin “Səbeyi-səyyar”, Nəvizadə Ətainin “Həft xan”, Füzulinin “Həft cam”, Lamiinin “Həft peykər” əsərləri Nizami poemasının təsirilə qələmə alınmışdır.

Nizami “Xəmsə”sinin sonuncu əsəri olan “İsgəndərnamə” türk ədəbiyyatında çox işlənən sevimli mövzulardan biridir. Əhməd Rizvan, Həyati kimi şairlər bu mövzuda maraqlı əsərlər yaratmışlar. Görkəmli nizamişünas alimimiz Nüşabə Araslı “Nizami və türk ədəbiyyatı” adlı monoqrafiyasında türk ədəbiyyatında Nizaminin “İsgəndərnamə”sinə nəzirə yazılan əsərlər sırasında XIV əsr türk şairi Əhmədinin əsərinin məşhur olduğunu qeyd etmişdir. “Əhmədi Nizami poemasında gördüyümüz bəzi səhnələri ixtisar etsə də, bir çox əhvalatları öz sələfindən almış, az istisna ilə Nizami poemasındakı bütün motivlərdən bəhrələnmiş, həm də yeni əlavələr etmiş, yeni əhvalat və rəvayətlərlə məzmunu zənginləşdirmişdir. ”

Bütün bunlar bir daha təsdiq edir ki,  Nizami sənətini ədəbi məktəb sayan türk şairləri bu sənət məktəbindən çox şey öyrənmiş, şairlik sənətinin sirlərini mənimsəmişlər. Türk şairləri Nizami ənənələrinə sadiq qalmaqla bərabər, təqlid yolu ilə getməmiş, bu ənənələrə zəmanənin tələbi baxımından yanaşmış, özlərinə məxsus şəkildə fərqlənmişlər. Ancaq bununla belə  türk sənətkarları hər zaman öz sələflərini ehtiramla xatırlamış, Nizami mövzularını qələmə aldıqlarından qürurla söz açmışlar.

Tünzalə Seyfullayeva, AMEA Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

© Bütün hüquqlar qorunur. Xəbərlərdən istifadə edərkən www.science.gov.az saytına istinad zəruridir.