Məmmədova Fəridə Cəfər qızı

Anadan olduğu yer Azərbaycan Respublikası, Əli-Bayramlı şəhəri   
Təvəllüdü 08.08.1936 
Bitirdiyi ali təhsil müəssisəsi Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universiteti, tarix fakültəsi
Elmi dərəcəsi Tarix elmləri doktoru
Elmi rütbəsi Professor
Namizədlik (PhD)  dissertasiyasının mövzusu:

-         ixtisas şifri

-         ixtisasın adı

-         mövzunun adı

 

55.03.02

"Vətən tarixi"

Musa Kalankatlının  “Albanlarin tarixi” Qafqaz Albaniyasının ictimai quruluşunun mənbəyi kimi

Doktorluq dissertasiyasının mövzusu:

-         ixtisas şifri

-         ixtisasın adı

-         mövzunun adı


55.03.02

"Vətən tarixi"

Qafqaz Albaniyasının siyasi tarixi və tarixi coğrafiyası
Müxbir üzv seçilməsi

-         tarix

-         ixtisasın adı

30 iyun 2001-ci il

“Vətən tarixi”
Çapdan çıxmış elmi əsərlərinin ümumi sayı

-         xaricdə çıxmış elmi əsərlərinin sayı

-         beynəlxalq bazalarda referatlaşdırılan və indeksləşdirilən jurnallarda çap olunan məqalələrin sayı
113

 

50
Müəlliflik şəhadətnamələrinin və patentlərin sayı  7
Kadr hazırlığı:     

-        fəlsəfə doktorlarının sayı

-        elmlər doktorlarının sayı

20

1

Əsas elmi nailiyyətləri F. Məmmədova mənbəşünas, mətnşünas, Qafqazşünas tarixçi kimi:

- tarixi Azərbaycanın ilk dövləti olan Qafqaz Albaniyasının ictimai quruluşunu, feodalizm genezisini (onun təsisatlarını);

- siyasi hakimiyyətinin müstəqilliyini, hökmdarlarının irsiliyi və aramsızlığını elmdə ilk dəfə üzə çıxararaq bərpa etmiş;

- dövlətin 1000 illik tarixi dövrü üzrə ( e. ə. V əsr - е. VIII əsri) ərazi hüdudlarını (altı xəritə yaratmışdır)

- V-VIII əsrlərdə alban tarixi - ədəbi ənənəsinin inkişaf yolunu;

- Alban Apostol Aftokefal (müstəqil) kilsəsinin təşəkkülünü müəyyən etmişdir.

F. Məmmədova 2002-ci ildə AMEA müxbir üzvü seçildikdən sonra "Qafqaz Albaniyası və albanlar" fundamental monoqrafiyası üzərində işləmişdir. 2005-ci ildə 51 ç. v. həcmində nəşr edilmiş monoqrafiyaya 1977-ci və 1986-cı ildə işıq üzü görmüş əvvəlki iki monoqrafıyasının yenidən işlənmiş və tamamlanmış mətnləri, habelə Qafqaz Albaniyası tarixinin yeni cəhətlərini aşkar edən yeni tədqiqatları daxil edilmişdir;

Monoqrafiyada aşağıda adları çəkilənlər elmdə ilk dəfə aşkar edilmiş və sübuta yetirilmişdir:

XIII-XIX əsrlərdə alban tarixi-ədəbi ənənəsi mövcud olmuşdur, həmin dövrün XI - XIII əsrlərinə alban intibah dövrü təsadüf edir, intibahın mərkəzi Nizami, Məhsəti kimi müsəlman intibahı nümayəndələrini, habelə David Alavik, Mxitar Qoş, Gəncəli Kirakos, Albaniyalı Qriqor və b. kimi alban intibahı nümayəndələrini dünyaya bəxş etmiş Gəncə şəhəri olmuşdur;

 - erməni redaktəsinə baxmayaraq mənbələrin mətnlərində, əsərlərinin başlıqlarında bütün alban müəlliflərinin özünü dərk amili üzə çıxır;

 - 1836-cı ildən başlayaraq Erməni Kilsəsi alban etno-mədəni irsinə yiyələnmək məqsədi ilə alban ədəbiyyatını erməni dilinə çevirir və onu erməni tarixinə uyğun səliqə ilə redaktə edir;

 - Albaniya və Ermənistanın siyasi və dini gerçəkliklərinin müqayisəli tədqiqi sübut edir ki, erməni dili nə Albaniya, nə də Qafqazda millətlərarası ünsiyyət dili ola bilməzdi;

- XII əsrdən başlayaraq bu vəzifəni türk dili yerinə yetirir;

- ilk dəfə alban etnosunun təşəkkülü və prosesə yardım olmuş amillər təsvir olunur;

VIII-IX əsrlərdə ərəb hökmranlığı dövründə və XIX əsrin ikinci yarısında Qafqazın çar Rusiyası tərəfindən işğalından sonra albanların şəkil dəyişməsi, millisizləşdirilməsi prosesində onların əksəriyyəti islamı qəbul edərək türkləşmiş, az hissəsi XIX əsrdə erməniləşmiş və gürcüləşmişdir.

- Alban Kilikiya çarlığı haqqında yeni təsəvvür yaradılması elmdə yenilikdir. Çarlığın bünövrəsi Gəncə mühacirlərindən olan alban Xetumi nəsli (1226 -1346-cı illər) tərəfindən qoyulmuşdur.

- Bu, yalan üzərində məharətlə qurulmuş erməni tarixinə növbəti zərbə oldu. Erməni tarixçilərinin iddiasına görə Kilikiya guya erməni dövləti imiş;

- Qədim yəhudu, nazarey məskənlərinin mövcudluğu xristianlığın Albaniyaya erkən müdaxiləsinin səbəblərini üzə çıxarır. Bu da elmdə yenilikdir. Bu öz növbəsində Alban Kilsəsi ilə Qüds Kilsəsi arasında genetik əlaqənin mövcudluğuna dəlalət edir, Alban Kilsəsinin qədimdən Erməni kilsəsinin tabeçiliyində olduğu barədə erməni müddəasını darmadağın edir;

- "Albanlar və Azərbaycan xalqının  etnogenezi" probleminin tədqiqi elmdə yenilikdir. Azərbaycan xalqı (azərbaycanlılar) Qafqaz dilli (alban), irandilli (midiyalı, kürd, tat, talis) və türk dilli üç qüdrətli, təməl xüsusiyyətli etnomədəni laydan formalaşmışdır. Monoqrafiyada qədim dövrlərdən XX əsrə qədər tarixi Azərbaycan ərazisində alban, türk, irandilli etnoslarm etnos səviyyəsinə qədər gərgin formalaşma prosesi nəzərdən keçirilir;

Erməni Kilsəsi yeparxiyalarının, erməni knyaz nəsillərinin tədqiqi, məkan mənsubiyyətinin müəyyənləşdirilməsi elmdə yenilikdir. Erməni yeparxiyaları və knyaz nəsilləri Qafqaz hüdudlarından kənarda, Şərqi Anadoluda mövcud olmuşdur.О deməkdir ki, ermənilər Гафгазда ХIХ  əsrə  qədər olmayıblar.

- Ararat düzənliyinin məkanı haqqında elmdə olan təsəvvürlərə yeni baxış tədqiqinin tamamlanması və F. Məmmədovanın onların məkanının dəqiqləşdirilməsi haqqında müddəası elmdə yenilikdir. Onların hüdudlarının dürüst müəyyən edilməsi nəticəsində erməni vilayətləri, habelə Ön Asiya, Şərqi Anadolu, Cənubi Qafqazda mövcud olan dövlətlərinin tarixi coğrafıyası haqqında təsəvvürlər dəqiqləşir. Erməni tarixçiləri Azərbaycan torpaqlarında Sovet Ermənistanı kimi qurumun yerləşməsini tarixi nöqteyi-nəzərdən əsaslandırmaq məqsədi ilə əldəqayırma Erməni yaylasını şərq istiqamətində genişləndirərək Şərqi Qafqaz, yəni tarixi Azərbaycan ərazisinə birləşdirilir. Daha sonra erməni tarixçiləri Erməni yaylasının mərkəzində mövcud olmayan uydurma, "Ararat düzənliyi" və Ararat yaradır, burada beş qədim erməni paytaxtını yerləşdirirlər;

- F. Məmmədova monoqrafiyasında həmin beş erməni paytaxtının Qərbi Azərbaycanda, İrəvan şəhəri ətrafında deyil, Şərqi Anadoluda, Erməni yaylasının mərkəzində yerləşməsini sübuta yetirməyə nail olur;

- Monoqrafiya "Qarabağ probleminin alban kökləri" fəsli ilə tamamlanır. Erməni xalqı tarixinin yaradıcıları çoxdandır ki, Qarabağ-Arsax haqqında elmdə elmi əsası olmayan təcavüzkar müddəa yeridirlər, bu müddəaya əsasən Qarabağ erməni ərazisi, onun əhalisi isə siyasi, etnik, dini və mədəni cəhətdən erməni hesab olunur. Tədqiqatlar göstərdi ki, Qarabağ heç vaxt Qafqaz hüdudlarından kənarda, Kiçik Asiya, Şərqi Anadolu ərazisində yaranmış erməni dövlətlərinin və ya heç olmasa, siyasi-inzibati qurumlarının tərkibində olmayıb. Qarabağ əhalisi alban, türk və kürdlərdən ibarət olub. İki min illik tarixi olan zəngin alban mədəniyyəti Qafqaz xalqlarının Azərbaycan, Dağıstan, qismən gürcü xalqlarının mədəniyyətinə daxil olmuşdur;

- "Qafqaz Albaniyası və albanlar" əsəri ermənilərin həm siyasi , həm etnik, həm mədəni cəhətdən Qafqaz və Azərbaycanda tarixi yoxluğunu sübuta yetirən yeni müddəadır.

2002-ci ildə erməni mənşəli Amerika alimi Robert Hevsenin "Ermənistan.Tarixi Atlas" adlı iri həcmli kitabı nəşr olunub, burada müəllif " Böyük Ermənistanın" e. ə. I minillikdə deyil, daha qədim dövrlərdə mövcud olduğunu, XX əsrin əvvəlinə qədər yaşadığını iddia edir. Əsər 276 xəritə ilə təchiz edilib, burada "Böyük Ermənistan" Fərat çayından Xəzər dənizinin qərb sahilinə qədər uzanır. Dünyanın bütün erməni alimləri bu atlasın hazırlanmasına cəlb olunmuşdu. Dünyanın bütün elmi nəşrlərində erməni müddəası ağalıq edir. F. Məmmədova yenidən həm köhnə erməni müddəasını, həm də Robert Hevsenin yeni müddəasını darmadağın etdi. Elmi əsərin məqsədi ani saxta vətənpərvərlik istəyinin nümayişi deyil, saf elmin zəfəri, yəni Azərbaycan elminin təntənəsidir, çünki dünyanın elmi ictimaiyyətini erməni müddəasının tamamilə əsassız, səbatsız olduğuna inandırmaq zəruridir.

Aydın oldu ki, F. Məmmədovanın monoqrafiyası eyni zamanda Azərbaycan elmində də kök salmış erməni müddəasını ifşa etdi, bəzi Azərbaycan tarixçiləri hələ də bu müddəanın tərəfini saxlayırlar  (Nailə Vəlixanlı).

Qeyd etmək lazımdır ki, F. Məmmədovanın tədqiqatları indiyə qədər heç bir xarici tarixçi tərəfindən təqzib edilməmişdir.

Azərbaycan diplomatları Qarabağ problemi üzrə bütün səviyyələrdə apardıqları danışıqlarda inamla F. Məmmədovanın tədqiqatlarına istinad edirlər.

1989-cu ildən bu günə qədər F. Məmmədova Almaniyada (dörd dəfə), İngiltərədə (dörd dəfə), Fransada (üç dəfə), Türkiyədə (üç dəfə), habelə İsveçrə, ABŞ, Finlandiya, Avstriyadа keçirilən beynəlxalq yığıncaqlarda məruzələrlə çıxış edib, albanşünaslığın Azərbaycan tarix elminin sahəsi olduğunu, yalnız Azərbaycan albanşünaslığının mövcud olduğunu, Qarabağ və Zəngəzurun Azərbaycanın tarixi əraziləri olduğunu, alban etno-mədəni irsinin Azərbaycan və Dağıstan xalqlarına məxsusluğunu sübuta yetirib.

2001-ci ildə F. Məmmədova Qafqaz Albaniyasının Tədqiqatları Mərkəzinin elmi rəhbəri (direktoru) olub. О, albanşünas alim yetişdirib.

Məhsuldar elmi fəaliyyətini ali məktəblərdə pedaqoji fəaliyyəti ilə müvəffəqiyyətlə uzlaşdıran özünü dərk və onun təzahürü konfransın elmi təşkilatçısı F.Məmmədova Azərbaycanda albanşünaslıq, habelə mərhələləri problemlərinə həsr olunmuş altı beynəlxalq iştirakçısı olub. Son beynəlxalq  konfransı  F. Məmmədova 2014-cü  ildə mаrt ayında  Londonda keçirilib.  

F. Məmmədovanın tədqiqatları, dərc olunmuş əsərləri (beş monoqrafiya və 100-dən artıq  məqalə.) ABŞ, İngiltərə, Fransa, Rusiya, Gürcüstanın, Keyt Xiçins, Ч.Douset, Бernar Utye, И.M. Dyakonov, В.A. Livşis, Z.N. Aleкsidze və b. kimi xarici tarixçilər tərəfindən yüksək qiymətləndirilib.
Elmi əsərlərinin adları 1. «История албан» Моисея Каланкатуйского как источник по общественному строю Кавказской Албании. Баку, 1977

2.Политическая история и историческая география  Кавказской Албании. Баку,1986

3. Историческая география Азербайджана (коллективная монография). Баку, 1988.

4. Azərbaycanın siyasi tarixi və tarixi coğrafiyası. Bakı, 1993

5. Христианство в Кавказской Албании. Баку, 2003

6. Кавказская Албания и албаны. Баку,2005
Respublika, beynəlxalq və xarici ölkələrin elmi qurumlarında üzvlüyü  
Pedaqoji fəaliyyəti 1978 - Azərbaycan Dövlət Universiteti, Azərbaycan Pedaqoji İnstitutu

1997-1998-  “Xəzər Universiteti”

1998- 2001 - “Qərb” Universitetinin “İctimai elmlər” kafedrasının müdiri

2006 – Milli Aviasiya Akademiyasının “İctimai fənlər” kafedrasının müdiri.
Digər fəaliyyəti Altı  benəlxalq konfransların təşkilatçısı və 26 beynəlxalq konfransların iştırakçısıdır. Qafqaz Albaniyasının Tədqiqat Mərkəzinin direktoru
Təltif və mükafatları 1. Əməkdar elm xadimi

2. Dövlət mükafatı laureatı

3. “Şərəf” ordeni

4. Qızıl qələm
İş yeri və ünvanı 1. Milli Aviasiya Akademiyası (MAA) AZ1045, Bakı şəh., Binə qəsəbəsi, 25-ci km.

2. AMEA A.A. Bakıxanov adına Tarix İnstitutu, H. Cavid pr., 31

Vəzifəsi

MAA “İctimai fənlər” kafedrasının müdiri;

AMEA Tarix İnstitutunun “Azərbaycanın tarixi coğrafiyası”  şöbəsinin müdiri

Xidməti tel. (+994 12) 4972600,

(+994 12) 4972346
Mobil tel. (+994 50) 4296359
Ev tel. (+994 12) 5985147
Faks  
Elektron poçtu f.d.mamedova@mail.ru